Օձը: Վիլյամ Սարոյան

saroyan62Երբ մայիս ամսին քայլում էր այգու միջով, նա տեսավ մի փոքրիկ մոխրագույն օձ, որ փախչում էր նրանից խոտի ու տերևների տակ, և գնաց օձի ետևից, ձեոքին մի երկար ճիպոտ բռնած, զգալով այն բնազդական վախը, որ սողունները պատճառում են մարդուն։

«Ա՜հ,– մտածեց,— չարիքի մեր խորհրդանշա՜նը», և ճիպոտով դիպավ օձին, որը գալարվեց: Օձը բարձրացրեց գլուխը և խփեց ճիպոտին, ապա սլացավ խոտի միջով, շտապ, ահաբեկված, և նա գնաց օձի ետևից։

Շատ գեղեցիկ էր օձր և զարմանալիորեն ճարպիկ, բայց նա որոշեց միառժամանակ հետևել ու ինչ-որ բան իմանալ դրա մասին։

Փոքրիկ մոխրագույն օձը նրան տարավ այգու խորքերը, այնպես որ նա հիմա աչքից հեռու էր և առանձին՝ օձի հետ։ Նա իրեն հանցավոր էր զգում, որ օձին հալածելով խախտում է այգու այս կամ այն օրենքը, որևէ մեկը կարող էր հայտնաբերել իրեն, ուստի պատասխան պատրաստեց։ Մտածեց, որ կասի՝ «Ես ժամանակակից բարոյականությունն եմ ուսումնասիրում», և կամ «Ես քանդակագործ եմ և ուսումնասիրում եմ սողունների կառուցվածքը»։ Այսպես թե այնպես, խելքի մոտ մի բացատրություն էր տալու։

Չէր ասելու, թե մտադիր է սպանել օձին։

Գնում էր վախեցած օձի կողքով, մեկ-մեկ ցատկում էր, որ ետ չմնա, մինչև որ օձն ուժասպառ եղավ և էլ չէր կարող փախչել: Եվ նա պպզեց, որպեսզի ավելի մոտիկից տեսնի օձին, որին դիպչում էր ճիպոտով և իր աչքի առաջ պահում: Խոստովանեց ինքն իրեն, որ վախենում է ձեռքով դիպչել։ Ձեռք տալ օձին նշանակում էր ձեռք տալ մարդկային մտքում թաքնված չգիտես ինչ գաղտնիքի, որ երբեք չպետք է լույս աշխարհ բերվի։ Մարդն ինքը մի ժամանակ այդ սահուն ողորկությունն էր և այդ ահավոր լռությունը, և հիմա, երբ մարդը հասել է իր այս վերջին ձևին, ահա դեռ օձերը սողում են երկրի վրա, կարծես դեռ ոչ մի փոփոխություն չի եղել։

Առաջին արան և էգը՝ բիբլիական. և շրջափոխություն։ Ադամն ու Եվան և մարդկային սաղմը։

Սիրուն օձ էր, մաքուր, նրբագեղ ու ճշգրիտ։ Օձի զգացած սարսափը վախեցրեց նրան, և նա խուճապահար մաածեց, որ գուցե այգու բոլոր օձերը սուսուփուս կգան փոքրիկ մոխրագույն օձին փրկելու, կշրջապատեն նրան իրենց չարամիտ լռությամբ ու իրենց գեշ ձևերի անտանելի զզվանքռվ։ Այգին մեծ էր ու պետք է որ հազարավոր օձեր լինեին այնտեղ։ Եթե բոլոր օձերն իմանային, որ նա այս փոքրիկ օձի գլխին է կանգնած, հեշտորեն կկարողանային ջլատել նրան։

Նա վեր կացավ ու շուրջը նայեց։ Խաղաղություն էր տիրում։ Լռությունը գրեթե բիբլիական էր՝ ի սկզբանե: Լսեց, որ մի թռչուն ոստից ոստ էր թռչկոտում մոտակա ցածր թփուտում, բայց ինքն առանձին էր օձի հետ։ Մոռացավ, որ գտնվում է հասարակական այգու մեջ խոշոր քաղաքում։ Մի ինքնաթիռ անցավ, բայց նա չտեսավ ու չլսեց։ Լռությունը շատ տիրական էր, և նրա տե ողությունը տիրականորեն կենտրոնացած էր օձի վրա։

Այգու մեջ, օձի հետ, ոչ մերկ, ի սկզբանե, 1931 թվականին:

Նա նորից պպզեց ու սկսեց խոսել օձի հետ։ Արտաքուստ և ներքուստ ծիծաղեց այն մտքից, թե օձի ձևն այնքան նյութականորեն գտնվում է իր աչքի առաջ, իր սեփական էությունից անջատ, գետնի երեսին տափակ ըն՚կած, փոխանակ իր սեփական ինքնության մի նուրբ մասը լինելու: Ահռելի բան էր իրոք։ Սկզբում սիրտ չարեց բարձրաձայն խոսել, բայց հետզհետե ավելի համարձակ դարձավ և սկսեց անգլերեն խոսել օձի հետ: Շատ հաճելի էր այդ խոսակցությունը։

– Լավ,– ասաց,— ահա ես, անցած բոլոր տարիներից հետո, մի երիտասարդ, որ ապրում է նույն երկրի վրա, նույն արևի տակ, և նույն կրքերն ունի։ Եվ ահա դու էլ իմ առջև, նորից նույն օձը։ Դրությունն էլ նույնն է։ Ի՞նչ ես ուզում անել։ Փախչե՞լ: Չեմ թողնելու, որ փախչես։ Ի՞նչ է միտքդ։ Ինչպե՞ս ես պաշտպանելու քեզ։ Իմ նպատակն է քեզ ոչնչացնել։ Իբրև պարտավորություն մարդու նկատմամբ։

Օձը նրա առաջ ցնցվում էր անօգնականորեն, չկարողանալով խուսափել ճիպոտից: Մի քանի անգամ խփեց ճիպոտին, հետո անտարբեր դարձավ, որովհետև շատ էր հոգնել։ Նա ետ քաշեց ճիպոտը և լսեց, որ օձն ասաց.

— Շնորհակալ եմ։

Սկսեց սուլել, տեսնելու համար, թե արդյոք երաժշտությունը որևէ կերպ ազդելո՞ւ է օձի վրա, ստիպելո՞ւ է օձին պարել: Դու իմ միակ սերն ես, սուլեց նա, Շուբերտը՝ վերածված նյույորքյան երաժշտական կատակարգության՝ իմ միակ սերը, իմ միակ սերը. բայց օձը չէր պարում: Գուցե իտալական մի բան, մաածեց, և սկսեց երգել la donne e mobile, դիտմամբ սխալ հնչեցնելով բառերը, զվարճանալու համար։ Բրամսի մի օրորոցայինը փորձեց, բայց երաժշտությունը չէր ազդում օձի վրա։ Օձը հոգնած էր։ Վախեցած: Ուզում էր հեռանալ:

Հանկարծ նա զարմացավ ինքն իրեն. մտքով անցել էր թողնել, որ փախչի օձը, թողնել, որ սպրդի գնա և կորչի իր ցեղակիցների ստորին աշխարհներում: Ինչո՞ւ պետք է թողնի, որ փախչի օձը։

Մի ծանր քար վերցրեց գետնից և մտածեց. «Հիմա ես կջախջախեմ քո գլուխը այս քարով և քո մահը կտեսնեմ»։

Ոչնչացնել այդ չար գեղեցկությոլնը, փչացնել այդ մեղսալի հմայքը։

Բայց շատ տարօրինակ էր։ Չէր կարողանամ քարը գցել օձի գլխին, և հանկարծ սկսեց խղճալ կենդանուն։

— Կներես,— ասաց, մի կողմ նետելով քարը։— Ներողություն եմ խնդրում։ Հիմա հասկանում եմ, որ միայն սեր ունեմ քո նկաամամբ։

Եվ ուզեց ձեռքով դիպչել օձին, բռնել ու հասկանալ օձին շոշափելու ճշմարտությունը։ Բայց դժվար էբ: Օձն ահաբեկված էր և դառնում ու հարձակվում էր ամեն անգամ, երբ նա ձեռքերն էր երկարում դիպչելու համար։

— Ես միայն սեր ունեմ քո նկատմամբ,— ասաց նա։— Մի վախենա։ Չեմ ուզում քեզ վնասել։

Հետո արագ բարձրացրեց օձին գետնից, իմացավ, թե ինչ է դրան շոշափելու ճշմարիտ զգացողությունը, և գցեց։

— Ահա՛,— ասաց։— Հիմա գիտեմ ճշմարտությունը: Օձը սառն է, բայց մաքուր։ Լպրծուն չէ, ինչպես մտածում էի առաջ։

Բարեմիտ ժպտաց փոքրիկ մոխրագույն օձին։

— Կարող ես գնալ հիմա,— ասաց։— Հավատաքննությունը վերջացավ: Եվ դու դեռ ողջ ես։ Դու զգացիր մարդու ներկայությունը և դեռ ողջ ես։ Կարող ես գնալ հիմա։

Բայց օձը չէր հեռանում։ Վախից ուժասպառ էր եղել։

Նա խորապես ամաչեց իր արածից և բարկացավ ինքն իր դեմ: «Աստված իմ,— մտածեց,— սարսափի մատնեցի փոքրիկ օձին։ Էլ երբեք մտքիցը չի գնա եղածը։ Միշտ կհիշի ինձ իր վրա պպղած»։

— Հեռացիր, ի սեր աստծո,— ասաց օձին։— Վերադարձիր քո ցեղակիցների մոտ։ Պատմիր նրանց ինչ որ տեսար, ինչ որ ինքդ քո սեփական աչքերով տեսար։ Պատմիր նրանց ինչ որ զգացիր։ Մարդու ձեռքի հիվանդագին ջերմությունը։ Այն ներկայաթյունը, որ զգացիր քո կողքին:

Հանկարծ օձը շուռ եկավ նրանից, առաջ նետվեց ու հեռացավ։

— Շնորհակալ եմ,— ասաց նա։

Եվ ուրախությունից ծիծաղեց, տեսնելով, որ փոքրիկ օձն իրեն գցում էր խոտերի ու տերևների մեջ, հեռու էր փախչում մարդուց։

— Հոյակապ է,— ասաց,— Շտապիր նրանց մոտ և ասա, որ գտնվել ես մարդու ներկայության առաջ ու չես սպանվել։ Մտածիր այն բոլոր օձերի մասին, որոնք ապրում ու մեռնում են առանց մարդու հանդիպելու։ Մտածիր, թե ինչ նշանակություն է ունենալու այդ տարբերությունը քեզ համար։

Նրան թվաց, թե փոքրիկ օձի փախչելու շարժումները ցնծագին ծիծաղի էությունն էին, ու մեծ հաճույք զգաց դրանից։ Վերադարձավ, գտավ արահետը և շարունակեց իր ճամփան։

Երեկոյան, երբ աղջիկը նստած էր դաշնամուրի առաջ և մեղմ նվագում էր, նա ասաց.

— Տարօրինակ բան պատահեց:

Աղջիկը շարունակեց նվագել:

— Տարօրինակ բա՞ն,— հարցրեց։

— Այո,— ասաց նա։— Այգու միջով քայլում էի և մի փոքրիկ մոխրագույն օձ տեսա։

Աղջիկն ընդհատեց նվագը և աթոռի վրա դարձավ նրան նայելու։

— Օ՞ձ,– ասաց։– Զզվելի է։

— Ոչ,— ասաց նա։— Գեղեցիկ էր։

— Եվ ի՞նչ։

— Ոչինչ,— ասաց նա։— Ուղղակի բռնեցի և մի որոշ ժամանակ չթողեցի, որ գնա։

— Իսկ ինչո՞ւ։

— Առանց որևէ պատճառի,— ասաց նա։

Աղջիկն անցավ սենյակի մյուս կողմը, նստեց նրա կողքին և տարօրինակ նայեց նրան։

— Պատմիր օձի մասին,— ասաց։

— Սիրուն էր,— ասաց նա։— Բոլորովին էլ զզվելի չէր։ Երբ ձեռքով դիպա, զգացի մաքրությունը։

— Շատ ուրախ եմ,— ասաց աղջիկը։– Հետո՞։

— Ուզեցի սպանել օձին,— ասաց նա։— Բայց չկարողացա։ Շատ գեղեցիկ էր։

— Ուրախ եմ,— ասաց աղջիկը։— Բայց ամեն ինչ պատմիր։

— Այս է ամբողջը։

— Չէ, չէ,— ասաց աղջիկը։— Գիտեմ, որ չէ։ Ամեն ինչ պատմիր։

— Շատ տարօրինակ է,— ասաց նա։— Ուզում էի սպանել օձին և էլ չգալ այստեղ։

— Ինքդ քեզանից չե՞ս ամաչում,- ասաց աղջիկը։

— Իհարկե ամաչում եմ։

Հետո՞,— ասսւց աղջիկը,— Ի՞նչ մտածեցիր իմ մասին, երբ օձն էր քո աչքի առաջ։

— Կբարկանաս,— ասաց նա:

— Է՜, դատարկ բան։ Անկարելի է, որ ես քեզ վրա բարկանամ։ Ասա, ի՞նչ մտածեցիր։

— Դե լավ,— ասաց նա,— մտածեցի, որ դու գեղեցիկ ես, բայց չար։

— Չա՞ր։

— Ասացի, չէ՞, որ կբարկանաս։

— Լավ, հետո՞։

— Հետո դիպա օձին,— ասաց նա։— Հեշտ չէր, բայց իմ ձեռքերով վերցրի օձին գետնից։ Ինչպե՞ս ես բացատրում դա։ Դու շատ գրքեր ես կարդացել այսպիսի բաների մասին։ Ինչ է նշանակում այն, որ ես օձին վերցրի գետնից։

Աղջիկն սկսեց մեղմ ու խելացի ծիծաղել։

— Գիտե՞ս ինչ, դա նշանակում է, պարզապես նշանակում է որ դու ապուշ ես։ Դա հոյակապ է ուղղակի։

— Ինչ է, ըստ Ֆրոյդի՞,— հարցրեց նա։

— Այո,— ծիծաղեց աղջիկր։— Ըստ Ֆրոյդի։

— Դե լավ,— ասաց նա,— համենայն դեպս շատ լավ բան էր օձին ազատ թողնելը։

— Երբևիցե ինձ ասե՞լ ես, որ սիրում ես ինձ,– հարցրեց աղջիկը։

— Դա ինքդ պետք է իմանաս,— ասաց նա։— Ի՞նչ հիշեմ, մեկ-երկու բան ասել եմ քեզ։

— Ոչ,— ասաց աղջիկը,— երբեք չես ասել։

Աղջիկը նորից սկսեց ծիծաղել և հանկարծ շատ երջանիկ զգաց նրա ներկայությունից։

— Դու միշտ ուրիշ բաներից ես խոսել,— ասաց։— Դրա հետ կապ չունեցող բաներից։ Եվ ամենահրաշալի րոպեներին։

— Փոքրիկ մոխրագույն օձ էր այս օձը,– ասաց նա։

— Եվ դա քո անմեղությունն է,— ասաց աղջիկը։— Դու երբեք պնդերես չես եղել։

— Ի՞նչ ես դուրս տալիս,— ասաց նա։

— Այնքան ուրախ եմ, որ չես սպանել օձին։

Աղջիկը վերադարձավ դաշնամուրին և ձեռքերը թեթև դրեց ստեղների վրա։

— Մի քանի երգ սուլեցի օձի համար,— ասաց նա։— Շուբերտի Անավարտ սիմֆոնիայից մի հատված սուլեցի։ Կուզենայի լսել այդ հատվածը։ Գիտես, այն մեղեդին, որ օդտագործել էին «Ծաղկման ժամանակը» կոչվող երաժշտական կատակերգության մեջ։ Այն մասը, որտեղ երգում են դու իմ միակ սերն ես, միակ սերը և այլն։

Աղջիկն սկսեց մեղմ նվագել, նրա աչքերն զգալով իր մազերի, իր ձեռքերի, իր վզի, իր թիկունքի, իր թևերի վրա, զգալով, որ նա իրեն զննում է այնպես, ինչպես զննել էր օձին։

Թարգմանությունը՝ Կարպիս Սուրենյանի

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s