Ճայերը: Իլիաս Վենեզիս

VENEZIS-Ilias-360x240Իլիաս Վենեզիս

Կղզին, որ գտնվում է Լեսբոսից հյուսիս, Պետրայի և Մոլիվոսի միջև, մերկ է ու ամայի: Անգամ անուն չունի, և այդ կողմերի ձկնորսներն այն ուղղակի անվանում են «կղզի»: Նույնիսկ ծառ չկա այնտեղ, միայն թփեր են: Երեք մղոն այն կողմ Լեսբոսի սարերն իրենց ուրվագծերով, իրենց ընթացով ու գույներով անխռով մի ներդաշնակություն են ստեղծում: Այս պերճության կողքին բուսազուրկ կղզին իր հատու գծերով էլ ավելի ամայի է թվում: Ասես Աստված մոռացել էր նրան, երբ արարում էր ցամաքն ու ստեղծում ծովերը:
Բայց այս լերկ հողաշերտից ամառային օրերին կարող ես տեսնել, թե ինչպես է արևը սուզվում անծայրածիր ծովը: Այդ պահերին գունազարդվում են ջրերն ու փոփոխվում երանգները՝ անընդհատ, ամեն վայրկյան, կարծես հալելով մեղմ ալիքներում: Իսկ պարզկա, անմշուշ երեկոներին կարող ես նշմարել Աթոնի սարերը, որ վեր են խոյանում ծովից և կամաց-կամաց նորից հանգչում իջնող գիշերվա մեջ: Այդ ժամին ծեր Դիմիտրիսը՝ ամայի կղզու միակ բնակիչը, կանի օրվա իր վերջին գործը, որը նրան կապում է մարդկանց ու կյանքին: Նա կվառի փարոսի լույսը: Լույսը կսկսի վառվել, հանգչել, նորից ու նորից, նույն ընդմիջումներով, անզիջում ու անխուսափելի, ինչպես կյանքի մութ ուժերը, ինչպես մարդու ճակատագիրը, ինչպես մահը:

Ծեր փարոսավարը նավակը քաշեց ավազի վրա և պինդ ամրացրեց՝ հանկարծ ու եղանակը փոխվի, և ջուրը բարձրանա: Նա վերջին անգամ հայացք գցեց նավակին և շարժվեց դեպի փարոսը:
— Էհ, էս անգամ էլ գնացինք, պրծանք…, — քրթմնջաց:
Քրթմնջում է քթի տակ ու լռում: Այս ճամփորդությունը դեպի հանդիպակաց ցամաքը ամիսը մեկ է լինում: Գնում է, որ մթերք բերի՝ ալյուր, ձեթ, հատիկեղեն. ինչ որ իրեն պետք է: Առաջ ամեն անգամ այնտեղ գնալիս նա ամբողջ օրն անց էր կացնում գյուղում: Զրուցում էր հին ընկերների հետ, նորություններ իմանում երկրից, աշխարհից՝ պատերազմ է, թե խաղաղ են ապրում մարդիկ:
Մաքսապետը նրան աշխատավարձ էր վճարում.
— Դե, մյուս ամիս էլ իրար բարով տեսնենք, Դիմիտրիս քեռի:
Ծերունին գլխով էր անում.
— Աստված տա, բարով տեսնենք, տղա ջան:
Մինչ «իր կղզին» վերադառնալը աղոթելու համար մի քանի ժամ էլ անցկացնում էր ժայռի գլխին կանգնած Աստվածամոր մատուռում, ուր բարձրանում էր՝ հաղթահարելով հարյուր սանդղավանդ: Ծալում էր ձեռքերը հին սրբապատկերի առջև, գլուխն իջեցնում էր ու աղոթում՝ իր երկու որդիների համար, որ կորան անատոլյան աղետի ժամանակ, մյուս մարդկանց համար, վերջում էլ՝ իր համար:
— Թե ողջ են, պահպանիր նրանց,- խնդրում էր նա որդիների համար:- Պաշտպանիր նրանց փորձանքից ու սև օրից, դանակից պաշտպանիր…
Մրմնջում էր «Օրհնեալ ես…», մի քանի ուրիշ աղոթք՝ ինչ որ հիշում էր, և նրա ծերացած ոտքերը դողում էին:
— Իմն անցավ, ժամանակն է, որ հանգստանամ…- ասում էր, ու աչքերը լցվում էին:
Այդ հարյուր աստիճաններով նա ամեն անգամ իջնում էր թեթևացած սրտով։ Ճանապարհին կանգնում նայում էր խաղացող երեխաներին: Բոլորն էլ ճանաչում էին նրան և տեսնելուն պես աղմկում էին.
— Դիմիտրիս պապի, Դիմիտրիս պապի…
Նրանց համար ընկույզ էր գնում, և նրանք ուրախ գոչում էին.
— Շուտ կգաս, պապի, շուտ կգաս:

Ամեն ճամփորդության ժամանակ սովորաբար այսպես էր լինում: Բայց որքան անցնում էին տարիները, այնքան նա օտարանում էր մարդկանցից: Մենությունն ավելի ու ավելի էր համակում նրան, պարուրում, ասես կաթիլ-կաթիլ լցնում նրա էությունն իր ահարկու ուժով: Ու հիմա արդեն, երբ գործով գյուղ էր գալիս, ջանում էր հնարավորինս քիչ մնալ այնտեղ:
Դադարեց նաև մատուռ բարձրանալ:
— Ներիր ինձ, արդեն չեմ կարող, — ասում էր Աստծուն, կարծես մեղք էր գործել։- Տարեցտարի քեզ պատմել եմ, թե ինչպես եմ ուժասպառ լինում:
Եվ ամեն անգամ, երբ վերադառնում էր իր կղզին, մինչ ուշ գիշեր մնում էր բաց երկնքի տակ, որ աղոթի:
Էլ հարցուփորձ չէր անում, թե ինչ նորություն կա, ինչ է կատարվում աշխարհում: Ոչնչից տեղյակ չէր: Ողջ աշխարհը օրեցօր անձկանում, նեղանում էր ամայի կղզու շուրջն ու մայրամուտին մարում անհուն ծովի ու գույների հետ:
Նրա վերջին ընկերները, որոնց հետ մի քանի խոսք էր փոխանակում, ձկնորսներն էին, որոնք երբեմն խարիսխ էին գցում կղզու մոտ, երբ եղանակը փոխվում էր: Նստում էին ափին՝ այնտեղ, ուր գալիս հանգչում էր ալիքը, և խոսում իրենց հոգսերից ու բախտից: Հաճախ էլ գիշերն այնտեղ էին լուսացնում: Այդ երկարուձիգ ժամերին, մինչև լուսաբաց բոլոր տեսակի զրույցներն ավարտելուց հետո, գալիս էր ամենակարևորը՝ իր որդիների մասին խոսելու պահը:
— Ով գիտի, — ասում էին նրան ձկնորսները,- գուցե ողջ են ու կգան, Դիմիտրիս քեռի: Ինչպես քո ճայերը վերադարձան:
Չէր խոսում, չէր շարժվում, նստած էր՝ անխռով հայացքը հառած անհուն գիշերվա մեջ:
— Հա, Դիմիտրիս քեռի, քո ճայերի պես: Կարող է, մի օր էլ վեր կենան գան: Հույսդ մի կորցրու:
Ձկնորսներն այդպես էին փոխում զրույցն ու անցնում ծերունու ճայերին:
— Իսկապես,- ասում էին նրան, — էդ ոնց ես կարողացել նրանց վարժեցնել, Դիմիտրիս քեռի: Ախր լսված բան չի, որ ճայերին վարժեցնեն…
— Հա, էդպես է, տղերք ջան,- մրմնջում էր նա:- Բոլորն էլ վարժվում են: Միայն մարդն է, որ…
Խնդրում էին, որ նորից պատմի ճայերի պատմությունը, չնայած գիտեին այն, ինչպես գիտեին բոլոր դիմացի ափին ապրողները: Նա երկու ճայի ձագ էր գտել ժայռաքարերի արանքում: Փոքր էին, դեռ անփետուր: Ձմեռ էր, ձագերը մեղքն եկան, և բերեց իր տնակը՝ փարոսի մոտ: Պահեց նրանց՝ մեծացրեց, կերակրելով իր ուռկանն ընկած մանր ձկներով: Մի օր էլ մտքովն անցավ անուն տալ նրանց:
— Էհ, ուրեմն, դու կլինես…
Այդ անվրդով պահին նրա հիշողության մեջ, նա սրտում հառնեցին երկու մանկական դեմքեր, երբ դեռ շատ փոքր էին, ու ասաց.
— Ուրեմն, դու կլինես Վասիլակիս, — ասաց նա մի թռչունին: — Իսկ քո անունը կլինի Արղիրիս:
Այդ օրվանից սկսեց թռչուններին կանչել իր որդիների անուններով: Եվ ճայերը կամաց-կամաց ընտելացան դրան:
Երբ մեծացան, ու գարունն էլ եկավ, մի առավոտ մտածեց, որ մեղք է թռչուններին գերության մեջ պահելը: Որոշեց ազատ արձակել: Բացեց ընդարձակ եղեգնահյուս վանդակը և մեկին բռնելով՝ պահեց ափերի մեջ, շոյեց: Զգում էր թռչնի սրտի թույլ բաբախյունը:
— Դե, գնա, Վասիլիս, — ասաց նա և ափը բացեց, որ թռչի:
Ճայը թռավ, գնաց:
Դուրս հանեց մյուսին, նրան էլ շոյեց ու բաց թողեց:
Ամեն ինչ խաղաղ էր այդ օրը, և գիշերն էլ, որ եկավ, խաղաղ էր: Միայն ինքն էր ավելի միայնակ զգում:
Այդ երեկո շուտ էր գործերն ավարտել և մեկ էլ հանկարծ թույլ թակոց լսեց պատուհանին: Մոտեցավ ու դուրս նայեց: Աչքերին չէր հավատում: Ուրախությունից խելքը կորցրել էր, ասես նրա տղաներն էին տուն վերադարձել:
Դուռը բացեց, որ ճայերը ներս մտնեն:
Այդ օրվանից սկսած՝ ճայերն առավոտյան թռչում էին, գնում հասնում մինչև Անատոլիայի հանդիպակաց ափերը, մինչև Սիգրի, ու երեկոյան վերադառնում: Երամ էին կազմում մյուս ճայերի հետ և թռչում կղզու վրայով: Եթե ցածր էին թռչում, ծերունին կարողանում էր նրանց տարբերել թևատակի մոխրագույն բծերով: Երբ ծով էր դուրս գալիս, և նրանք էլ այդ կողմերում էին լինում, ցած էին իջնում ու ծղրտում նրա գլխավերևում: Այդ կողմերի մյուս ձկնորսներն էլ էին արդեն ճանաչում նրանց և, ճայերին տեսնելուն պես, կանչում, ծիծաղում էին.
— Հե՜յ, Վասիլիս… Հե՜յ, Արղիրիս…

Կղզում այսպես էին անցնում օրերը: Մեկը, մյուսը, այն, որ անցել էր, այն, որ պիտի գար: Օրերի ու գիշերների մի անխռով շարան, որն այլևս ոչ մի սպասելիք չէր պահում, մահվանից բացի:
Ամառային մի երեկո տարօրինակ բան պատահեց: Ճայերը չվերադարձան: Ոչ հաջորդ օրն եկան, ոչ հաջորդ գիշերը:
— Երևի հեռու են գնացել,- մտածեց ծերունին՝ փորձելով ինքն իրեն հանգստացնել:
Հաջորդ առավոտյան սովորականի պես նստել էր փարոսի տակ: Ծովին էր նայում: Մի պահ թվաց, որ մոտ մեկ մղոն այն կողմ ծովն ակոսվել է, կարծես դելֆինները խաղային: Շատ անգամ է դելֆիններին տեսել բաց ծովում: Հետևել, թե ինչպես են օդի մեջ գծում իրենց անշտապ շարժումներն ու նորից ընկնում ջուրը:
— Երեւի էլի դելֆիններն են:
Բայց հետո տեսավ, որ՝ ոչ:
— Մարդիկ են,- ասաց նա ապշահար:
Ափ իջավ ու կանգնել սպասում էր: Քիչ հետո տեսավ, որ մի տղա ու աղջիկ են: Լողում էին կողք-կողքի՝ դանդաղ, վստահ շարժումներով: Եվ մանր ալիքները գալիս ծածկում էին նրանց ետևից ձգվող ակոսը:
— Տեսնես, ինչ են ուզում:
Նա դեռ չէր հիշում, որ մարդիկ գային հասնեին այնտեղ լողանալու: Համ էլ շրջակայքում ոչ մի նավակ չէր երևում, որից ցատկած լինեին ծովը:
Քիչ հետո նրանք արդեն հասել էին:
Երկու թաց մարմին ափ են դուրս գալիս ծովից:
Տղան նայում է աղջկա աչքերի մեջ և ձեռքերը ձգում դեպի վեր:
— Ախ, ինչ լավ էր, — ասաց նա՝ խորը շունչ քաշելով:
Աղջիկը ձեռքերով նույն շարժումն է անում: Եվ՝ ավելի դանդաղ.
— Ինչ լավ էր:
Հետո վազեցին դեպի փարոսավարը:
— Դո՞ւ ես քեռի Դիմիտրիսը, — հարցրեց տղան։
— Ես եմ,- ասաց նա անհանգստացած, — Հո բան չի՞ պատահել:
— Չէ՛, չէ՛,- շտապեց պատասխանել տղան:- Երեկ ընկերուհուս հետ որոշեցինք լողալ հասնել այստեղ ու եկանք:
— Որտեղի՞ց,- տարակուսած հարցնում է ծերունին:
— Դիմացի ափից, էլի: Պետրայից:

Դիմիտրիս քեռին չգիտի՝ ինչ ասի, միայն քթի տակ մրմնջում է, թե չի հիշում, երբեւէ մարդիկ այսքան ճամփա կտրեն գան:
Սկսեցին բարձրանալ դեպի փարոսը:
Նա առջևից էր գնում, երիտասարդները հետևում էին: Հազիվ տասնութ-տասնինը տարեկան լինեին: Նա քայլում էր, ու տարիները ծանրանում էին ուսերին, ասես կշտամբում, որ չի թողնում հանգստանան:
Նստեցին փարոսի տակ մի նստարանի: Առջևում տարածված էր անխռով Էգեյան ծովը, և արևը ցոլցլում էր նրա վրա:
— Որտեղի՞ց եք գալիս,- հարցրեց ծերունին:
— Աթենքում ենք սովորում,- ասաց աղջիկը:- Ես սովորում եմ քիմիականում, իսկ ընկերս՝ պոլիտեխիկում:
— Հա, իսկապես,- շշնջաց ծերունին՝ ոչինչ չհասկանալով:
— Պապիկ, երբևէ եղե՞լ ես Աթենքում,- հարցրեց աղջիկը:
— Չէ, չեմ եղել:
— Իսկ հիմա կուզեի՞ր:
Նրա ձայնը ցածր էր, հազիվ էր լսվում.
— Չէ, աղջիկ ջան: Հիմա ուշ է:
— Էստեղ երևի շատ միայնակ ես, պապիկ:
— Շատ միայնակ, աղջիկ ջան:
Լռեցին: Անցավ որոշ ժամանակ: Վերևով ճայերի մի երամ սլացավ: Ծերունին մտավ տնակը, որ քաղցրավենիք բերի: Փոքր պատուհանից նա տեսնում էր երկուսին՝ ավազին պառկած: Նրանց մարմիններին, նրանց դեմքերին դեռ դողդողում էին ջրի կաթիլները: Արևն անխնա այրել էր նրանց մարմինները: Նրանք պառկած էին ավազին՝ ասես ծովից ափ նետված երկու բրոնզե արձան, առողջության ու ջահելության երկու աստվածություն: Աղջկա սև մազերը թափվում են ուսերին, խոշոր սև աչքերից խորունկ լույս էր առկայծում:

Այսպես պարզ ու անվրդով է ամեն բան կղզում այս նվիրական ժամին: Այսպես խաղաղ ու անվրդով է ծեր մարդու սիրտը: Առլեցուն է ամառային այս առավոտն ու արտասվալից: Այս անակնկալ քնքշությունը, որ եկավ խռովելու նրա մենությունը, այս խաղաղ ջրերը…
— Պապիկ, մենք է՞լ ներս գանք,- դրսից նրան ձայն է տալիս աղջիկը:
— Գալիս եմ, գալիս,- հուզված ասում է նա:
Նրանց համար քաղցրավենիք բերեց, նուշ, սառը ջուր:
— Ուրիշ բան չունեմ,- ցածր ձայնով ասում է նա. կարծես ներողություն է
խնդրում:
— Նստիր, նստիր, պապիկ, — աղջիկը բռնում է նրա ձեռքը, որ նստեցնի իր կողքին:
Նստեց:
— Վաղն էլ եկեք,- ասում է նա անհամարձակ:- Գիշերը ձեզ համար ձուկ կբռնեմ:
— Վաղը գնում ենք,- տխուր պատասխանում է աղջիկը:- Ափսոս, որ այսքան օր այստեղ ենք ու մինչև հիմա չէինք եկել: Դու միշտ էսպես մենա՞կ ես, պապիկ:
— Միշտ, աղջիկ ջան:
— Ա, հիմա հասկանում եմ, թե ինչ էին ճայերը,- շշնջում է տղան:
— Հա, տղա ջան, էդ է: Մենակությունը:
— Դու նրանց ներիր, պապի,- քիչ հետո ասում է տղան: — Որ իմանային, երբեք այդ բանը չէին անի:
Ծերունին չի հասկանում: Զարմացած տեղից վեր է ելնում:
— Էդ ո՞ւմ մասին ես ասում, տղա ջան:
— Նրանց, որ ճայերին սպանեցին, Դիմիտրիս պապի:- Մեր ընկերներն են:
Նա զգում է, որ ծնկները դողում են, սիրտը թպրտում:
— Ասացիր՝ սպանե՞լ են:
— Ախ, դու դեռ չե՞ս իմացել…
Տղան լեզուն կծում է, բայց արդեն ուշ է: Պատմում է նրան եղածը. ջահելներով որսի էին գնացել, հետո իջել էին ծովափ: Երկու ճայ առանձնացան երամից և ցած իջան: Նրանց ընկերը նշան բռնեց… Թևերի մոխրագույն բծերից ճանաչեցին:
Ծերունին լսում է, լսում, ի՞նչ է եղել որ՝ երկու ճայ էին:
— Չգիտեին, պապիկ, — ջերմ ձայնով ասում է աղջիկը՝ հուզված այն համր վշտից, որ տեսնում է ծերացած դեմքին: — Չգիտեին:
Իսկ նա հազիվ գլխով է անում, համաձայնում է՝
— Հա, հա, աղջիկ ջան: Ինչ իմանային…

Բավական ժամանակ անցավ:
— Պիտի գնանք,- ասում է տղան:
Աղջիկը ելնում է:
— Գնանք:
Առաջ են ընկնում: Ծերունին նրանցից մի քիչ ետ է ընկնում:
Հասնում են ծովափ:
— Դե, բարով մնաս, պապիկ,- առաջինն ասում է աղջիկը: Բռնում է նրա ձեռքը, կռանում է, որ համբուրի: Իսկ նա շոյում է աղջկա երկար մազերը:
— Աստված ձեզ պահապան,- հուզված մրմնջում է նա:
Նրանք գնացին: Երկար նայում է ծովում նրանց մարմինների ետևից ձգվող ակոսին, մինչև որ անհետանում են հեռվում: Իսկ ծովն ամայի է, անծայր, անծիր:
Մութն ընկնում է: Նա նստել է նստարանին, ու ժամերն անցնում են: Ամեն ինչ անցնում է նրա խամրած աչքերի առջևով՝ իր մանկությունը, իր որդիները, որոնց մեծացրեց ու կորցրեց, մարդիկ, որ նրան վշտացրին: Ամեն ինչ անցնում է, ամեն ինչ հանգչում: Եվ երկու որդիները, և բարձունքում թռչող ճայերի երամը: Երկու ճայ մոխրագույն թևեր ունեն: Նրանք էլ են անցնում ու անհետանում: Այլևս ոչինչ չի վերադառնում: Գլուխը կախել է, և արցունքները կաթում են չոր հողին: Նրա վերևում փարոսի լույսը վառվում է կրկին ու կրկին՝ նույն ընդմիջումներով, անզիջում ու անխուսափելի, ինչպես կյանքի մութ ուժերը, ինչպես մարդու ճակատագիրը, ինչպես մահը…

Հունարենից թարգմանեց Լևոն Հակոբյանը

Սկզբնաղբյուրը՝ Գարուն

Реклама

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s