Քարտը։ Մարսել Էմե

Դրվագներ Ժյուլ Ֆլեգմոնի օրագրից

10-ը փետրվարի-Թաղամասում անհեթեթ լուրեր են պտտվում նոր խստությունների շուրջ: Սովին դիմագրավելու և բնակչության աշխատավոր տարրերի արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով իբրև թե որոշում է ընդունվելու մահապատժի ենթարկել անարդյունավետ սպառողներին՝ ծերունիներին, թոշակառուներին, ռանտիեներին, գործազուրկներին և մյուս ավելորդ բերաններին:
Սրտիս խորքում համարում եմ, որ այդ որոշումը բավականին արդարացի կլինի: Քիչ առաջ դռանս դիմաց հանդիպեցի հարևանիս՝ Ռոկատնոնին, յոթանասունամյա այդ ժիր ծերունուն, որն անցյալ տարի ամուսնացել էր քսանչորս տարեկան մի ջահել կնոջ հետ: Նա զայրույթից խեղդվում էր: «Ի՞նչ կապ ունի տարիքը,- բացականչում էր նա,- եթե ես երջանկություն եմ պարգևում իմ հրաշագեղ տիկինին»: Վեհաշունչ խոսքերով խորհուրդ տվեցի խանդավառությամբ ընդունել իր անձի զոհաբերությունը հանուն ընդհանուրի բարօրության:

Читать далее

Հեքիաթ Լոպե Դե Վեգայի «16֊րդ սիմֆոնիայի» մասին: Ռուբեն Ֆիլյան

―Լոպե դե Վեգա, Լոպե դե Վեգա․․․․ Որտեղի՞ց ընկավ անունը միտքս։ Երեւի դա ֆրանսիացի հանճարեղ երաժիշտ է, տասնվեց սիմֆոնիաների հեղինակ։ Լոպե դե Վեգա, Լոպե դե․․․

Նա հիմա այնպիսի տրամադրություն ուներ, որ եթե փողոցում ծառ կար ու ծառի կողքին էլ սյուն, ուրեմն ամեն ինչ լավ է․․․

Մի խումբ մարդիկ կանգնել ու վերեւ էին նայում։ Եւ իսկապես զարմանալի է։ Փողոցի ծառերից մեկը այս աշնան կեսին, ու այն էլ կիրակի օրը, ծաղկել էր։ Նա նույնպես մոտեցավ, դրանք փոքրիկ, սպիտակ ծաղիկներ էին, իսկ դա չծաղկող ծառ էր․․․

Նրան մոտ կանգնած մարդը մի ուրիշի պատմում էր, որ քիչ առաջ այնտեղ է եղել բուսաբանական գիտությունների թեկնածու այսինչ այսինչյանը։

Читать далее

Շրջանաձև ավերակներ։ Խորխե Լուիս Բորխես  

And if he left off dreaming about you…

Through the Looking-Glass, VI

Համատարած գիշերվա մեջ ոչ ոք չտեսավ նրա տեղ հասնելը, ոչ ոք չտեսավ սրբազան կավահողի մեջ ընկղմված եղեգնյա նավակը, սակայն մի քանի օր անց բոլորն էլ գիտեին, որ այդ մտախոհ մարդը Հարավից էր գալիս, և որ նրա հայրենիքը ջրերն ի վեր, սարերի կոշտ լանջին գտնվող անհամար ավաններից մեկն էր, այն վայրերից, ուր դեռ զենդական լեզուն հունարենից չի վարակվել, ուր բորոտությունն հաճախական չէ: Ճշմարտությունն այն է, որ այդ մոխրագույն մարդը համբուրեց կավահողը և, առանց իրենից հեռացնելու (գուցե և առանց զգալու) մարմինը ծակծկող սուր ճյուղերը, բարձրացավ բարձունքն ի վեր, թույլ ու արյունոտ սողաց մինչև շրջանաձև կամարը, ուր բարձրանում էր քարե մի վագր կամ ձի, որն ինչ-որ ժամանակ կրակի գույն էր ունեցել, իսկ այժմ մոխրագույն էր: Այդ շրջանակը, հին հրդեհներից ավերված, ճահճոտ անտառից կործանված, մի տաճար էր, որտեղ բնակվող աստվածությունը մարդուց հարգանք չէր ընդունում: Օտարականը պառկեց խորանի առաջ: Բարձրագահ արևն արթնացրեց նրան: Առանց զարմանալու պարզվեց, որ վերքերը բուժվել են, փակեց դժգույն աչքերն ու նորից քնեց. դա մարմնի թուլություն չէր, այլ կամքի որոշում: Գիտեր, որ այդ տաճարն էր իր անհաղթ նպատակի պահանջած վայրը, գիտեր, որ անդադրում ծառերը չէին կարողացել խեղդել ներքևի՝ հոսանքն ի վար գտնվող մի այլ՝ սրա նման այրված և մեռած աստվածների պատկանող տաճարը, գիտեր, որ իր անմիջական պարտականությունը քնելն էր: Կեսգիշերին նրան արթնացրեց ինչ-որ թռչունի հուսակտուր կանչը: Բոբիկ ոտքերի հետքերը, շաղ տված արմավներն ու կուժը նրան հուշեցին, որ շրջանի բնակիչները հարգանքով հսկել էին իր քունը և կամ իր պաշտպանությունն էին խնդրում, կամ էլ վախենում էին իր դյութանքից: Զգաց երկյուղի սառնությունը և լայն պատի մեջ գերեզմանային մի նկուղ որոնեց ու ծածկվեց անծանոթ տերևներով:

Читать далее

Մեր կարմիր եզը։ Հակոբ Մնձուրի

Իրիկունը մեր դրսի տունը նստեր կը ճաշեինք, պապս`

— Ակոբ, — ըսավ, — գիշերը երազս մեր կարմիր եզը տեսա լեռը, քովս եկավ, երեսները երեսիս քսեց, լզեց, չըլլա՞ թե գլխուն փորձանք մը գա, վաղ առտու մորդ հետ եզնոցը դարը ելիք գացեք, նայեցեք մեկ մը մեր եզնիքը:

— Հա՜, — ըսի, — երազն ալ բան է, երազին ալ կը հավատացվի՞, ամեն մարդ շատ տեսակ երազ կը տեսնե գիշերը, իրա՞վ կ՚ ելլեն: Երազի մը համար մինչև Ղարա Սըրթը` եզնոցը դարը, ելլենք երթանք:

Читать далее

Բարի գիշեր, պարո՛ն Լենին: Տիցիանո Տերցանի

Հատված Տ. Տերցանիի «Բարի գիշեր, պարո՛ն Լենին» գրքից: Գիրքը հրատարակվել է 1992թ.-ին:  Այն պատմում է 1991թ.-ի օգոստոսին սկսված ճամփորդության մասին, որը տևել է երկու ամիս: Ճամփորդությունը, ինչպես հեղինակն է նշում, ծրագրված չէր. Տերցանին, որ մասնագիտությամբ լրագրող էր, գտնվում էր Սիբիրում  և հենց այդ ժամանակ էլ, երբ լսում է ԽՍՀՄ-ում տեղի  ունեցող իրադարձությունների մասին, որոշում է կայացնում շարունակել ճամփորդությունը և հետևել իրադարձությունների զարգացումներին: Հեղինակը գրում է. «Ինձ անմիջապես պարզ դարձավ, որ այդ նորությունը շրջադարձային կետ էր ոչ միայն Սովետական Միության համար, այլ ամբողջ աշխարհի, և ինձ պատեց այն տարօրինակ տենդը, որ վրա է հասնում իմ մասնագիտության տեր մարդկանց ամեն անգամ, երբ Պատմությունը մեր կողքով է անցնում, և հնարավոր չէ դիմակայել դրան հետևելու ցանկությանը նույնիսկ ընդամենը մեկ փոքր դրվագ պատմել կարողանալու համար»: Տերցանիի ճամփորդությունը սկսվում է Սիբիրում,  շարունակվում Կենտրոնական Ասիայում, ապա  Կովկասում և ավարտվում Մոսկվայում: Գրքում հեղինակը իր ընթերցողին է ներկայացնում իր փորձառությունը, տպավորություններն ու խորհրդածությունները՝ համեմված պատմական փաստերով: Ստորև ներկայացված է Հայաստանում իրականացված ճամփորդությանն առնչվող հատվածը։

Читать далее

Փշատիին ծաղիկը։ Հակոբ Մնձուրի

Մանուկանց Նարոյին մայրը՝ թեղուտցին՝ Կեռո հարսիկը՝ ինչպես կկանչեին Կեռոյենց տունեն ըլլալուն՝ փողոցին դուռր բացեր էր ու առիքեն կախած տիկե խնոցը կհարեր: Հանկարծ միտքը ինկավ: Առվույտնոցին ջուրը կտրելու էր: Ջուրին հերթը իրենցն էր, առուն մեջը կապեր էին. կես գիշերեն ի վեր ջուրը մեջը կվազեր, հիմա ողողած ըլլալու էր ամեն կողմ, թումբերը կքակեր, առվույտները կքանդեր։ Խնոցը ինք չէր կրնար կես ձգեր երթար, հարելուն ձայնեն հայտնի էր, կարաղը թանեն դեռ զատված չէր:— Աղջի, գնա սա առվույտնոցին կավառը դարձուր եկուր, մոռցանք, հերիք է որ մեջը վազե,— ըսավ Նարոյին։

Նշանված աղջիկ մը մինակ ղրկելն ալ խոհեմություն չէր, բայց երթալիք տեղը ո՞ւր էր, խորհեցավ: Բարիկանց ածուքին անկյունը, առուին դարձած տեղը: Լեղաղբյուրին քովը ըսել էր: Ինտոր ըլլա քանի մը կնիկ կըլլա հոն, դուռը երեխայի շոր լվացողներ, կուժով լեղի ջուր տանողներ: Ընելիքն ալ կավառը պիտի դարձնե, առուն ձորին պիտի տա, քանի մը խոշոր քար պիտի շարե կավառին առաջքը, որ առուն չփլցնե ու թեքվի նորեն իրենց կողմը վազե:

— Չուշանաս, դարձուր ու մի՛ կենար, եկուր,— կրկնեց մայրը:

Բահը գարիին ամպարին ետևն էր. Նարոն առավ դուրս ելավ: Արագ քայլերով ժամուն վարի պատին տակեն դարձավ, Քնարենց դռնեն անցավ, Լեղաղբյուրեն Բարիկանց ածուքին անկյունը հասավ, ուրկե Ակինաձորի առուն պարտեզներու նեղ փողոցը կմտներ ու իրենց առվույտնոցին ճաղե դուռը կանգ առավ: Բահովը առվին առաջքը բացավ, որ ձորը երթար, կավառը իրենց կողմը դարձուց, տիղմով աղեկ մը խցեց, ցամքեցուց, հետո ալ ծռեցավ քարերը կարգով շարեց, ամրացուց: Ծամերը կուրծքը ինկան, նորեն կռնակը նետեց, պատրաստվեցավ, որ պիտի շտկվեր, ետևը մեկը զգաց ու ձեռք մը ծամերուն հյուսքերը բռնեց: Նարոն սարսափահար ետին դարձավ:

Նշանն էր, նշանածը:

— Վախցա՞ր,— հարցուց Նշան խնդալով:

Նարոն կասկարմիր եղավ, վախը տակավ անցնելեն ու ինքզինքին տիրելեն հետո հանդիմանական շեշտով մը.

— Ինչո՞ւ քովս եկար, կուզե՞ս, որ մեկը վրա գա, քեզ տեսնեն ու ամենուն բերանը ինկնանք: Մի կենար, գնա,— ըսավ:

Նշան հանդարտեցնելու աշխատեցավ:

— Մի վախնար, մարդ չտեսավ, Լեղաղբյուրն ալ մարդ չկա, կենալու ըլլար քովդ կուգայի՞,— ըսավ:— Նայեցա որ բահդ ուսդ կերթաս, ետևեդ եկա:

Վայրկյան մը լռեց ու ավելցուց:

— Հայտի, բան մը պիտի չընեմ քեզի, քեզ պիտի չուտեմ, եկուր Բարիկանց ածուքը մտնենք, անոնց մեծ փշատիի ծառին տակը նստինք, թուփերուն մեջ մեզ չեն տեսներ, քիչ մը խոսինք։

Նարոն սաստեց.

— Հա, մեզ չեն տեսներ եղեր, իս մի համոզեր, պելքի ալ ով գիտե քու հոս գալդ տեսնող ալ եղավ,— ըսավ:— Աստվածդ որ կսիրես, մի կենար, ձգե որ ես երթամ. հեմ հիմա մարս ճամփաս կնայի, ուշանալու որ ըլլամ կփնքռտե իս: Գնա քովես:

Նշան գիտեր, որ ինք տղա էր, թող տեսնեին, ինչ պիտի ընեին իրեն, իսկ աղջկան մը համար, պարագան նույնը չէր: Գյուղին բերանը պիտի ինկնար։ բայց ավելի խորհիլ չուզեց:

— Ի՞նչ կա, քիչ մը կնստինք կխոսինք, կելլես կերթաս,— ըսավ:— Մարըդ չի գիտնար անգամ: Ես կուզե՞մ, nր մեր վրա խոսին, գեղին բերանը ինկնանք։— Ու կրկնեց:— Իրավ կըսեմ, չեմ դպիր քեզի, կուզես երդում ընեմ։ Ահա խաչ կհանեմ,— ըսավ ու խաչակնքեց։

Նարոն մերժեց: Իր բոլոր սեռակիցներուն պես գիտեր, թե էրիկմարդոց երդումին չէր վստահվեր: Էրիկմարդուն երդո՞ւմը կըլլար: Եվ թե փշատիին տակը պիտի նստեին ի՞նչ պիտ ընեին: Ի՜նչ պիտի խոսեին: Պիտի գրկեր, սեղմռտկեր զինքը: Ասոնք թեև մտքեն անցուց, բայց երբ Նշան ստիպեց, թողուց, որ պարտեզ տանի զինքը, միասին նստին փշատիին տակր, որ մայիսյան արևին մեջ մինչև գագաթը դեղին ծաղիկներով ծաղկած էր, մեղուները կթառեին վրան ու կբարձրանային: Ծաղիկներուն ախորժելի բույրը կար միջոցին մեջ. աչքերը կխտղեին քանի անոնց նայեին:

Ու ինչ որ անցավ մտքեն, նույնը եղավ: Նշան թևերուն մեջ առավ, սեղմեց, համբուրեց աչքերը, ճակատը, ծամերը, բերանը, քանի֊քանի անգամ, այնչափ, որ իր մեջ ալ սեռային մակընթացությունը բարձրացավ, աչքերը փայլեցան, այտերը կարմրեցան, ինքն ալ սեղմեց Նշանը, համբույրներով փոխադարձեց: Մինակ թե մտքեն չհանեց մեկ պարագան, իր աղջիկությունը, կուսությունը: Ոչ: Կմեռներ, չէր թույլատրեր: Եվ, ինչպես գիտեր բնազդաբար, երբ գրկախառնումներուն սահմանը անցավ, Նարո ոտքի ցատկեց, ծամերը իրար անցած:

— Չէ՛, չէ՛, ես կերթամ,— ըսավ,— երդում չըրի՞ր, ա՞ս է երդումդ:— Ու Նշանին թևերեն ազատեց ինքզինքը:

Գիտեր գլխուն գալիքները ու նորեն ինչպե՞ս տեղի տվավ, հետևեցավ ու փշատիին տակը նստան: Ուշացավ: Ի՞նչ պատասխան պիտի տա մորը, հիմա:

Բահը ուսը ինչպես քալելը չհասկցավ: Աչքին ծայրովը նայեցավ: Լեղաղբյուր լաթ լվացողներ կային, բայց ծռեր էին գուռերուն վրա, չնշմարեցին զինքը:

Տուն հասավ, որ փողոցին դուռը նորեն բաց էր: Մայրը շվաքը, ներքնատունը, օջախը ջրցքեր, ավլեր էր։ Խնոցր առիքեն վար առեր էր, ցողվեր էր, պատեն կախեր էր, որ ցամքեր։ Թարմ կարագին գունդը պաղ ջուրով լվացեր էր, կփայլեր կթոցին մեջ: Խալկինը մինչև շրթները թանով պզպզուն օջախին վրա էր, տակը փայտերը ճարճատելով կվառեին: Տանը թան ու կարագ կհոտեր:

Մայրը իրեն նայեցավ:

— Ի՞նչ կընեիր մինչե հիմա, աղջի, ինչո՞ւ ուշացար,— հարցուց:

— Առուին կավառը դարձուցի:

— Առուին կավառը դարձուցիր հա՞,— պոռաց:— Աս մեկ կավառ դարձնելը քանի՞ մը կտևե: Դուն անպատճառ տեղ մը գացիր, բան մը ըրիր, պիտի ըսես:

— Ճամփան Հայնենց Խնկոն տեսա, կեցա հետը խոսեցանք, անկե ուշացա,— ըսավ: Կստեր: Բերանը ատ եկավ, ատ ըսավ, արդարացնելու համար զինքը:

Մայրը չհավատաց:

— Պիտի երթամ, պիտի հարցնեմ,— ըսավ:— Նայիմ իրա՞վ ես: Սուտ ըսած որ ըլլաս կտեսնես դուն:

Ու դուրս նետվեցավ:

Երթալն ու դառնալը մեկ եղավ:

— Քեզի շուն քեզի, իս ալ կխաբես,— պոռաց:— Աղջիկ Հայնենց դուռը գոց է, մարդ շկա, անոնք առտուն կանուխ տունով Կարմիր Հողերու եգին գացեր են: Ապուր մը կերեր ես դուն: Դուն տեղ մը գացեր ես: Կխեղդեմ քեզ շիտակն որ չըսես. ի՞նչ ըրիր, ո՞ւր գացիր, ըսե:

Ու Նարոյին վրա վազեց, ծամերեն բռնեց:

Հանկարծ կեցավ: Ծամերուն մեջ բան մը դպավ աչքին: Փշատիի պզտիկ դեղին ծաղիկ մը:

— Կեցիր նայիմ, կեցիր; Աս ի՞նչ է, աղջի, աս փշատիին ծաղիկը ծամերուդ մեջ ո՞ւրկե ինկեր է: Դուն բան մը ըրեր ես, կպահես ինձմե։ Կսպանեմ քեզ, պիտի ըսես: Աղջի, դուն առուն դարձնելու գացիր, փշատիին ծաղիկը ինտո՞ր կիյնա քու ծամերուդ, դուն ծառերուն տակ ի՞նչ գործ ունեիր, չըսե՞ս:

Ու ծամերեն քաշելով գետին փռեց, երկու ձեռքերուն մատներովը վիզը օղակեց:

— Պիտի խեղդեմ, պիտի մեռցնեմ քեզ, ըսե, պիտի ըսես,— պոռաց:

Մոր աչքերը ակնակապիճներեն դուրս ելան: Կեռոյենց արյունը գլուխը խուժեց: Սարսափահար խոստովանեցավ Նարոն։

— Նշանը քովս եկավ, Բարիկանց ածուքը գացինք, փշատիին ծառին տակը նստանք,— ըսավ:

Մայրը թքավ երեսը:

— Թո՜ւ… քեզի պես աղջկանը, լկրտած շուն, արուն ըլլայիր ու անցնեիր, աշխարհք չգայիր, որձամոլ շուն… աղջի, իմ ցեղիս մեջ՝ Կեռոյենք հինգ տուն են, հորդ ցեղին մեջ՝ Մանուկանք չորս տուն են, քեզի նման որձամոլ մը չէ ելած, դուն ո՞վ ելար։ Մեկ մը Վարագա Խաչ գար՝ տայի քեզ, կորսվեիր վրայես։ Աղջի դուն ինտո՞ր հետը կերթաս, կնստիս։ Թող նշանածդ ըլլա, մինչև որ չպսակվիս՝ քու ի՞նչդ է, քու էրի՞կդ է։ Դուն ինտո՞ր գացիր, չալուներուն մեջ նստար։ Վաղը մահանա մը ընե, քեզ չառնե, ի՞նչ պիտի ընես։ Ծամերուդ մեջ փշատին ծաղիկն որ չտեսնեի՝ իս պիտի խաբեիր, շիտակը պիտի չըսեիր։ Հեմ սուտ ես, ի՞նչ նստիլ, դուն հետը ապուր մըն ալ կերար։ Հավատքիս պես գիտեմ, որ դուն աղջիկնությունդ ալ վրա տվիր։ Դուն կնիկ եղար, կնի՛կ, կնի՛կ, կնի՛կ…

Նարոն պաղատեցավ։

— Հարսիկ, երկու աչքերս քորնան, անդամալուծ ըլլամ, սատկիմ առջևդ, ատանկ բաներ մ՚անցըներ մտքե։ Ես խե՞նթ եմ, ես կթողո՞ւմ ատանկ բան մը, ես կհանձնվի՞մ։

— Իս մի հավտացներ,— շարունակեց մայրը,— դուն աղջիկ չմնացիր, ժամուն պսակդ չեղած, չկարգված՝ դուն կնիկ եղար, կնի՛կ, կնի՛կ, կնի՛կ։ Հեչ աշխարհքին վրա լսվա՞ծ, տեսնվա՞ծ բան է, որ աղջիկ մը նշանածին հետ երթա նստի, ան ալ՝ ծառի մը տակ, չալուներու մեջ՝ գոց տեղ մը, որ մարդ չտեսնե։ Աղջի, ինտո՞ր աղջիկ մը տղու մը խոսքին կհավտա։ Էրիկ մարդու խոսքին կհավտացվի՞։ Էրիկմարդ չէ՞, միտքը գեշություն է, էրիկմարդուն սուրբին, մարգարեին էլ չհավտացվիր։ Ի՞ս պիտի համոզես, ինծի՞ պիտի հասկցնես։ Քեզ մեծցուցի, տասնըութը տարվան ըրի, որ աս սև ձունը գլխուս բերե՞ս։ Աղջի, հարս եղած գիշերդ, առտուն տոշակդ վերցնողը աղջիկնությանդ արունն որ չտեսնե, «աղջիկ չէր» որ անունդ հանե, ես ինտո՞ր աս գեղին մեջ պիտի երևնամ, ինտո՞ր Մանուկանց չորս տանը մեջ կնիկ պիտի ըլլամ, ներերուս, կեսուրներուս երեսը պիտի նայիմ։ Մար չէր, մարմրկի անանկ մարը, կնիկ չէր, կնկտի անանկ կնիկը, որ մեկ աղջիկը շահշանցուց, բռնեց մինակը կավառ դարձնելու ղրկեց, աս փորձանքը գլխուն բերավ, պիտի ըսեն ինծի։ Ես քեզ ինտո՞ր մինակ ղրկեցի։ Թող առուն քանդեր առվույտնոցը, թող խնոցը կես ձգեի, ես ելլեի երթայի, թող թանը, կարագը փճանար։

Ու հոնգուր-հոնգուր լաց եղավ։

— Հարսի, Աստծո յալվար ըլլալու պես՝ յալվար կըլլամ քեզի. սիրտդ մի հատցներ, ատանկ բան մտքեդ մ՚անցըներ, ատանկ բան չեղավ, ես աղջիկ եմ,— պաղատեցավ Նարոն։

Փողոցին դուռը ինչպե՜ս իրարու ետևե զարկին։ Դուռը պիտի կոտրեին։ Էրիկն էր։

Թեղուտցիին աչքերը սև ջուր իջավ։ Տունը մթնեց։ Էրիկը հասկնալու որ ըլլար, իր ոսկորները փշուր֊փշուր պիտի ըներ, որ աղջիկը մինակը ղրկեր էր։ Նարոն ներսի մառանը նետեց, որ չտեսներ, վազեց ու դուռը բացավ:

— Ինչո՞ւ դուռը գոցեր էիր ծո. ի՞նչ կընեիր, որ դուռը ետևեն ախ֊եր էիր, չըսե՞ս ինծի,— պոռաց, շեշտակի իրեն նայելով:

— Նարոն հանվեցուցեր էի, երկու օրե ի վեր մեջքս կցավի կըսեր, մեջքը շփեցի, անոր համար դուռը ետևեն ախլեցի, որ մարդ վրա չգար,— պատասխանեց:

Ուրիշ ի՞նչ հարմարցներ։

Էրիկը լռեց:

Փշատիին ոսկեգույն ծաղիկը գետինը ինկած տեղը մնացեր էր:

Գառ-ախպերիկ։ Վանո Սիրադեղյան

Ցերեկը՝ էլի ոչինչ, ցերեկը իրենն առնում էր։ Թեև տունը կարեկցանքով մեկուսացված էր գյուղի գործնական անցուդարձից, կյանքի աղմուկն իր գործն անում էր. աքլորները բացում էին վերահաս օրվա ձայների դուռը, շները զարթնում էին վաղորդայնի անչար հաչոցով, նախիր քշվող անասունը մռնգում էր քնատ ձագերին ականջալուր, հայրիկը ամեն օրվա պես հայհոյում էր անհասկացող անասունին, հաշտի դուռը ճռնչում էր առօրեական, քույրիկները ինչքան էլ հուշիկ քայլեին՝ աման֊չամանը զրնգում էր, դաշտից դարձած հոտի ու նախրի բերածը կաթից շատ իրարանցում էր…

Читать далее

Թափանցիկ շշեր։ Արամ Պաչյան

Ինչու՞ են, մարդիկ օղի խմում:
Խմում են, որ աշխարհի բոլոր երեխաները լաց լինեն:
խմում են, որ թթու վարունգ ուտեն:
խմում են, որ մեռածներին ու աստծուն հիշեն:
խմում են, որ խմեն:
խմում են, որ մարդ սպանեն:
խմում են, որ սիրեն
խմում են, որ ծեծեն:
խմում են, որ մոռանան:
խմում են, որ ապրեն:

Հայրիկը խմում է, որովհետեւ չի կարողանում չխմել:
Մայրս գդալով ապուրի մեջ ճզմում է դեղահաբը: Դաստակի շարժումը սահուն է, արագ:Հիմա հայրիկը շվշվացնելով զուգարանից դուրս կգա ու սովածությունից դողդողացող ձեռքերով կհամտեսի հավով ապուրը, որի մեջ լուծվել է  իմ ու մայրիկի գաղտնիքը:  Հացը  բկիս  է կանգնել: Նա արագ վերջացնում է ապուրը, սառույցով ջուր է խմում, գնում սենյակ: Ես մտածում եմ, միգուցե նա մահանա, դեղահաբը ազդի արյան շրջանառության վրա, սիրտը պայթի: Մեղքս գալիս է: Անցնում են րոպեներ: Հայրս անհանգիստ է: Անկողնուց ելնում է, վազում բաց պատուհանի մոտ, շունչը չի հերիքում: Հեւում է: Չի հասկանում, ինչու է վատ զգում: Աչքերի մեջ վախ կա, այդ վախը ես տեսել եմ ոսկոր կրծելող շան աչքերում: Ես ու մայրս նստած ենք խոհանոցում` մարդասպանների լուռ համբերությամբ: Հայրիկը սկսում է ոռնալ: Մենք վազում ենք օգնության, պառկեցնում  մահճակալին. սավանից սպիրտի հոտ է փչում, սիրտը դուրս է թռչում կրծքավանդակից:
Հաբը ազդում  է:  Զգուշացրել են, որ հիվանդի մոտ կառաջանա, գլխապտույտ, վախ, սրտխփոց, դատարկության զգացողություն, նողկանք խմիչքի հանդեպ: Մայրս ինձ հանցակից է դարձրել, որ ապահով զգա իրեն, հեշտ կլինի, երբ հիշի, որ հաբը ապուրի մեջ ճզմելու պահին ես իր  կողքն եմ եղել: Հաջորդ օր չեմ դիմանում, խնդրում եմ մորս վերջ տալ այս ամենին. լսվում է միայն գդալի համաչափ չկչկոցը: Վերցնում եմ անխիղճ ափսեն ու խփում պատին: Հերիք է: Հերիք է:
Ամանորին մի քանի օր է մնացել: Խոզի բուդը պատրաստ է: Բնակարանի դուռը բանալիովս բաց եմ անում: Ձայն եմ տալիս, չեն պատասխանում: Տանը մարդ չկա: Մտնում եմ ծնողներիս սենյակ: Հայրիկը մեջքով կանգնած է: Չի զգում, որ ներսում եմ: Քսան լիտրանոց օղու շիշը դրել է բերանին ու խմում է: Կանգնած եմ: Երբ վերջապես շրջվում ու տեսնում է ինձ, միանգամից հարբում է: Արտասվում է: Մամայիդ չասես, խնդրում եմ: Ինչ ուզես` քեզ կառնեմ:
Ես հինգերորդ դասարան եմ տեղափոխվում, պապիս գրադարանից գրքեր եմ գողանում ու սպասում եմ հորս խոստումին:
Հունվարի մեկին  նա  հսկայական  երաժշտական կենտրոնը ձեռքին ներս է մտնում: Կաշառք` լռության դիմաց: Ինձ թվում է երաժշտական  կենտրոնից օղու, սխտորի ու ներսս  վառող  կեղծիքի  հոտ  է  փչում:
Ես հայրիկին ամեն օր, թաքուն, օղի եմ տալիս, դրա համար էլ տանը ամենից շատ նա ինձ է սիրում: Երախտապարտ է:
Մենք ամառանոց ունենք: Հայրիկն է կառուցել: Միակ վայրն է որտեղ ես ինձ մարդ եմ զգում, ասում է նա:  Ճանապարհին կանգնում ենք փայտե  խանութի դիմաց, վաճառողուհին առանց հարցնելու մեկնում է մեկ շիշ կոլան եւ օղին: Ես խաղում եմ այգում, վայելում եմ հյութը եւ գիտեմ, որ հայրիկը խոհանոցում տասը րոպեն մեկ թրջում է ստամոքսը: Նրան թվում է, թե ես գլխի չեմ ընկնում, բայց համոզված եմ` հոգու անկյունում ինքը գիտի, որ ես գիտեմ եւ օգտագործում է ինձ, բայց ոչինչ, թող այդպես լինի: Ես իմ տասը րոպեն պահպանում եմ, առանց վայրկյան խախտելու, մինչեւ հայրիկը խմի, վերջացնի ողջ շիշը: Տուն ենք վերադառնում  սիրահարների պես գրկախառնված` ցեխոտ ու քերծվածքներով: Մայրիկը ծեծում է հորս, ինձ անվանում է ագահ ու պիղծ`  մեկ շիշ կոլայով ծախված կենդանի: Հայրս ընկնում է անկողին: Ոչ ոք սենյակ չի մտնում: Նա մենակ է: Մայրիկը քրոջս հետ է քնում: Գիշերվա կեսին ես մտնում եմ սենյակ, թթվածին չկա, պատերը օղի են շնչում: Նա այդպես էլ մնացել է նույն դիրքով, շորերը հագին, պտղի պես կծկված:  Ուզում եմ լսել խռմփոցը` համոզվելու համար, որ չի մահացել: Ձայն չկա: Դողալով մատներս կպցնում եմ ճակատին` երակները պայթում են: Ողջ է` չի մահացել: Մի փոքր տխրում եմ, գուցե մահանար, թեթեւանար:
Ականջներիս մեջ խլանում  են  փշրվող օղու շշերի ձայները եւ հորս մշուշոտ, թախանձող աչքերը: Ես ջարդում եմ նրա օղիները, մեկը  մյուսի հետեւից: Հետո նստում եմ, ջրով լվանում աչքերս, դուրս գալիս:  Ծեծում եմ հարեւանի դուռը: Նրան ասում եմ, թե ծառի չորացած ճյուղը քերծել է ոտքս, մի բաժակ օղի տուր, մշակեմ: Հարեւանս բժշկական սպիրտ է տալիս, բամբակ. բարեհամբույր` հաջողություններ է   մաղթում ինձ:
Սպիրտը, առանց ջրով բացելու, տալիս եմ հայրիկին, օգնում խմել: Համարյա անգիտակից վիճակում փորձում է շնորհակալություն հայտնել, չի ստացվում: Ես զգում եմ:
Նարկոլոգիական հիվանդանոցի բաժանմունքի վարիչը անընդհատ ցնցում է գլուխ: Նա վառում է բերանի կարմիր ծխամորճը, որը հանգչում է: Փորձում է լսել ինձ: Ասում եմ, որ հայրս հայտնի վիրաբույժ է, ուզում եմ փրկել նրան` բուժել, ինչ-որ կերպ օգնել, բայց  չեմ ուզում, որ մարդիկ իմանան: Հասկանում է, կիսում մտահոգությունս, կրկին վառում է ծխամորճը, որը համառորեն չի կպչում: Նա ինձ պարզաբանում է, որ պալատները վճարովի են, ռեժիմը` խիստ: Բուժքույրերը անհանդուրժող են, ամեն օր հիվանդներին մեկ բաժակ օղի են տալիս, իսկ հետո լրիվ արգելք է դրվում, եթե չեն եթարկվում, զսպաշապիկներով  կապում են մահճակալին: Իսկ եթե  մահանա, ասում եմ ես: Մեզ մոտ շատ են մահանում, թաքցնելու բան չունեմ, դուք էլ եք հասկանում, որ վերջիվերջո դրանից բուժում չկա, ասում է նա: Չեմ ուզում, որ հայրիկը մահանա: Կկարոտեմ:
Պատերը կարմիր են: Հայրս ընկած է հատակին: Պատռված քունքից արյուն է ցայտում: Գեղեցիկ է: Հրապարակի շատրվանին է նման: Մայրս եւ քույրս տանն են, իրենց սենյակներում: Մատս մտցնում եմ վերքի մեջ: Արյունը տեղական հյութերի պես ջրիկ է: Մշակում եմ յոդով: Վիրակապ եմ դնում` ինքն է սովորեցրել:
Հայրիկ, հայրիկ, ատում եմ քեզ: Խաբում ես: Ծիծաղում է: Որտե՞ղ ընկար: Գնացքի գծերի մոտ: Հո մարդ չտեսա՞վ, հարցնում եմ ես: Բոլոր հարեւանները տեսան, Ար: Մի երեխա օգնեց ինձ, բերեց տուն: Կներես:
Հայրիկը տրուսիկի միջից ճմրթված հազար դրամանոց է հանում: Վերցրու Ար ջան, ընկերուհուդ հետ կոֆե կխմես: Պառկեցնում եմ մահճակալին: Քնիր: Քնիր:
Քահանայի մոտ եմ գնում: Խորհուրդ է տալիս պատարագի մասնակցել: Տերը լսում է ամեն ինչ: Նրա պատասխանը լռությունն է: Այո, նա միայն լուռ ցավակցում է: Պետք չի ինձ նրա ողորմածությունը: Ես հուզվում եմ:
Ինձ հանդերձներ են տալիս, մոմեր, խունկ: Արարողությունը երկար է ձգվում:  Պատարագից հետո քահանան մոտենում է, ձեռքը ընկերաբար հպում ուսիս: Հույսդ դիր տիրոջ վրա, նա մեծ սիրտ ունի, ճանապարհ ցույց կտա: Չգիտեմ, ինչ կզգար Հիսուսը, եթե Հայր Աստված հարբեցող լիներ:
Ես քահանային ասում եմ, որ խղճում եմ հայրիկին, ուզում եմ, որ նա մեռնի, բայց  չեմ ուզում  դժոխք  ընկնի, առանց այն էլ դժոխքի մեջ է: Ասում եմ, որ ամաչում եմ:  Պետք չի ամաչել, աշխարհում մենակ դու չես, որդիս: Նա հանգստացնում է ինձ` բարեկամաբար հրաժեշտ տալիս:
Երազներում ես թափանցիկ շշեր եմ տեսնում: Բոլոր շշերի մեջ հայրիկն է նստած` բթացած հայացքով: Նա օգնություն է կանչում: Ձայնը չի լսվում: Բերանի շարժումներից եմ հասկանում: Ես խելառի պես հարձակվում եմ շշերի վրա, բռնում եմ հորս մազերից, դուրս եմ քաշում, մկրատով կտրում եմ գլուխը: Կարագի պես փափուկ է գնում: Հետո հարձակվում եմ մյուս շշերի վրա, դուրս եմ քաշում իմ հայրիկներին, մկրատով անջատում եմ նրանց գլուխները: Ապրես, Ար ջան, շարունակիր, փրկիր ինձ:  Ես ցավակցում եմ ինձ, որ իմ հայրն ես: Ոտքերով ճզմում եմ խոսող գլուխներին: Արյուն չկա: Հայրիկը արյուն չունի: Ջուր Է:
Հեռախոսիս վրա զանգ է գալիս: Հիվանդանոց են կանչում:
Ես թողնում եմ Մաշային ու արագ գնում այնտեղ: Սիրտս ցամաքում մահացող ձկան պես թպրտում է:  Սենյակում փշրված շշերը  շնաձկան ատամների պես սուր եզրեր ունեն: Հայրիկը լրիվ մերկ է: Ներքեւի շրթունքը մի քանի տեղից պատռված է: Երեսը նման է սառնարանից կես ժամ առաջ հանած վարդագույն մսագնդի: Նա չի հասկանում, որ ես իր հետ եմ: Կտրտված մատներով բռնել է կրակայրիչը` մտցրել քթանցքը` գազ է շնչում: Մատները աքցաններ են դարձել: Չեմ կարողանում ձեռքից պոկել կրակայրիչը: Կծում եմ մատը: Ցավ  չի զգում, բայց ռեֆլեքսորեն բացում է ափը: Շպրտում եմ կրակայրիչը: Փակում եմ դուռը: Ծնոտներս բուլդոգի նման սեղմում եմ, բայց ձայնը շրթունքներիս արանքից ճանապարհ  է գտնում: Ծվվում եմ: Ուզում եմ մտքիս մեջ գոռալ: Կարծես ստացվում է: Միայն ես եմ լսում:
Բազկաթոռի տակից գտնում եմ տրուսիկը` խնամքով  հագցնում եմ, հետո մնացածը` գուլպաները, շալվարը, վերնաշապիկը: Հայրիկը պատրաստ է: Ուժ հավաքիր, խնդրում եմ: Չեմ ուզում ինձ տեսնեն, մի կերպ հասկացնում է նա: Չեն տեսնի: Ես  պինդ բռնում եմ նրա գոտկատեղը,  թեւը գցում ուսիս: Վախվորած բացում եմ դուռը, պահը որսալով` դուրս եմ բերում միջանցք: Հայրս վիրավոր զինվորի տեսք ունի, ես քարշ եմ տալիս նրան: Աստված ջան, միայն մարդ չհանդիպի, խնդրում եմ: Ռենտգենի սենյակից բուժքույր է դուրս գալիս` ուղղվում է մեր կողմ: Կարոտել ենք իրար, փորձում եմ ժպտալ նրան, բայց լաց եմ լինում: Միջանցքը չի վերջանում: Քիչ մնաց, դուրս ենք գալիս:  Ուժերս լքում են: Ընկնում ենք: Հայրիկը միանգամից քնում  է: Ես պառկել եմ նրա փափուկ մարմնի վրա: Երեսս կպել է երեսին: Արցունքներս լցվում են աչքերի, ականջների, բերանի մեջ: Սառնությունից ու աղիությունից սթափվում է: Միջանքում լռություն է: Բարձրացնում եմ  նրան, քարշ եմ տալիս:  Միջանցքը վերջ չունի, ինչպես հայրիկի կյանքը:  Սեւ  տառերով գրված է` -ԵԼՔ- :
Մեքենաս դռանը մոտ եմ կանգնացրել: Հայրիկին տեղավորում եմ կողքի նստատեղին: Պարանով կապում եմ, որ չփլվի: Տանը մեզ չեն դիմավորում: Նստում եմ բազմոցի եզրին: Քունս տանում է:
«Ես ատում եմ քեզ, ամաչում եմ, որ դու իմ հայրն ես:  Դու ինձ չես սիրում, եթե սիրեիր` կթողնեիր խմելը, քո մեջ սեր չկա, դու մենակ խմել ես սիրում, դու շշերի միջով կուլ ես տվել ինձ:  Ես ուզում եմ սպանել քեզ իմ մեջ, չեմ ուզում կրել քո տված անունը, քո ազգանունը: Բոլորի մեջ մեռած մարդիկ կան, իմ մեջ այդ մարդը դու ես, հայրիկ»:
«Շատերն ունեն խմող հայրեր, մենակ դու չես: Դաժան ես խոսում, բայց ես գիտեմ, որ դու բարի տղա ես, ինչպես ես:  Այլեւս չեմ կարող չխմել, հասկացիր: Ինձ ոչ մի բուժում չի փրկի: Համակերպվիր: Ես հիվանդ եմ, շատ հիվանդ, ցավում եմ քեզ համար, որ այդպիսին եմ: Դու չես կարող ինձ սպանել քո մեջ, ես քեզ լավ գիտեմ, հետո ես քո մեջ եմ ապրելու: Ինչ էլ որ ես անեմ, դու ինձ չես լքի»:
Դատարկ սրտով գործի եմ գնում:
Սպասում եմ հեռախոսիս զանգին:
Հիմա որտե՞ղ է հայրիկն ընկել` աշխատավայրում, սենյակում, բակում, զուգարանում, թփերի մեջ:
Հայրիկն ընկել է:
Մենակ է:
Դուռը փակել են վրան` արնահոսում է` չի կարողանում օգնություն կանչել:
Շտապել է պետք:
Ես գնում եմ նրա մոտ: Ավտոտնակում է: Շշով բենզինը, ռետինե խողովակը դրված են կողքին: Շնչել է:
Դաստակներին  ասեղներով ծակծկված տեղեր կան:
Սարսափելի է:
Ես կանգնել եմ կասկադի բետոնների վրա: Թեթեւ քամի կա: Ներքեւում` մութ է, վերեւում` աստղեր:
Տարածքի հսկիչը շնչակտուր մոտենում է: Շուտ ցած իջիր, գժվել ե՞ս:  Ձայնը օդում խլանում է:

Անցնում եմ  Բաբայան փողոցը:

Անցնում եմ  «Չայկոֆ»ը, որտեղից սիրածս աղջկա համար թեյ եմ գնում:

Ես վազում եմ տուն:

Ես վազում եմ, որովհետեւ վախենում եմ:

Ես վազում եմ, որովհետեւ չեմ ուզում տեսնել թափանցիկ շշեր:

Ես վազում եմ, որովհետեւ ինձ հետ վազում են աշխարհի բոլոր երեխաները:

Ես վազում եմ, որովհետեւ  չեմ ուզում այսպես լինի:

Ես վազում եմ, որովհետեւ հայրիկին տնեցիներից թաքուն մի բաժակ օղի պիտի տամ:

Ես վազում եմ, որովհետեւ նա սպասում է ինձ: