Գաճաճի խոսքերից։ Ագուտագավա Ռյունոսկե

hqdefault

ՆԱԽԱԲԱՆ

«Գաճաճի խոսքերը» միշտ չէ, որ արտահայտում են մտքերս: Դրանք սոսկ հնարավորություն են ստեղծում պատկերացում կազմելու, թե մտքերն իմ ինչպես են օր-օրի փոփոխվում: Լինում է, որ ցողունը մի քանի շիվ է տալիս. Ով իմանա` քանիսը:

ՔԻԹԸ

Հանրահայտ է Պասկալի այն ասույթը, որ` եթե Կլեոպատրայի քիթը ծուռ լիներ, պատմությունն այլ ընթացք կարող էր ունենալ: Սակայն սիրահարը հազվադեպ է տեսնում իր սիրո առարկայի իրական դիմագծերը: Երբ սերը բռնում է մեզ, ի՜նչ եզակի հմտությամբ ենք ինքներս մեզ խաբում:

Անտոնիոսը բացառություն չէ. թող Կլեոպատրայի քիթը իսկապես ծուռ լիներ` Անտոնիոսը հազիվ թե նկատեր: Իսկ եթե նույնիսկ և տեսներ` ապա այդ թերությունը լրացնող ինչ-որ բարեմասնություն էր հայտնաբերելու: Ամբողջ աշխարհում չես գտնի սիրեցյալիդ չափ արժանավոր ուրիշ մի կին: Անտոնիոսը, ինչպես որ մենք ենք անում, Կլեոպատրայի աչք-ունքի կամ շուրթերի մեջ կգտներ մի այնպիսի բան, որ պակասը կլրացներ վերադրով: Ավելացնենք` սովորական դարձած «իսկ նրա հոգին՜ն»: Եվ իրոք որ` մեր սիրեցյալը բոլոր ժամանակներում անսահմանորեն գեղեցիկ հոգու տեր է եղել: Ընդսմին` հագուստը, կարողությունը կամ հասարակական դիրքը նույնպես արժանիքների թվին են դասվում: Ի վերջո, դեպքեր են եղել նույնիսկ, երբ արժանավորություն է համարվել այն իրողությունը (կամ ասեկոսը), թե երբևէ «մեր գեղեցկուհուն» սիրել է մեծանուն մեկը: Եթե Կլեոպատրան Եգիպտոսի պերճաշուք ու հանելուկային թագուհիներից վերջինը չլիներ, ով  անուշահոտության ամպերին բազմած շողշողացել է յուր մեծարժեք թագով, լոտոսի ծաղիկը ձեռքին (կամ էլ մեկ այլ ծաղիկ)․․․  Արդյո՞ք ինչ-որ մեկը կտեսներ թագուհու քթի թեթև կորը: Առավել ևս` Անտոնիոսը:

Նման ինքնախաբեությունը ընդհանրական է ոչ սոսկ սիրահարության դեպքում: Հազվադեպ է լինում, երբ մենք իրականությունը չենք ներկում մեզ համար ցանկալի գույներով: Օրինակ բերենք թեկուզ ատամնաբուժարանի ցուցանակը. մենք ոչ այնքան հենց ցուցանակն ենք տեսնում, որքան որ ցանկանում ենք տեսնել, քանզի ցավ ենք զգում: Պարզ է, որ մեր ատամնացավը համաշխարհային պատմության հետ որևէ կապ չունի: Սակայն նման ինքնախաբեությամբ են զբաղվում թե’ քաղաքական այրերը, որոնք ցանկանում են ժողովրդի տրամադրվածությունն իմանալ, թե’ զինվորականները, որոնք ցանկանում են ճշտել հակառակորդի դիրքը, և թե’ գործարար մարդիկ, ովքեր ցանկանում են տեղյակ լինել դրամական գործերին: Ես ընդունում եմ, որ բանականությունը պետք է որոշ սրբագրումներ անի, բայց միաժամանակ ընդունում եմ նաև մարդու գործերն ուղղորդող «դիպվածի» գոյությունը: Եվ ինքնախաբեությունը թերևս այն հավերժական ուժն է, որն ուղղորդում է աշխարհի պատմության ընթացքը:

Մի խոսքով` երկհազարամյա պատմությունը կախված չի եղել իր ընթացքի մեջ հազիվ նշմարված Կլեոպատրայի քթի ծուռ կամ ուղիղ լինելու հանգամանքից: Այն ավելի շուտ կախված է եղել երկրաբնակների հավիտենական հիմարությունից: Այո, ծաղրանքի արժան, բայց և` մեր մեծագույն հիմարությունից:

ԷԹԻԿԱ

Մեզ իշխող բարոյախոսությունը կապիտալիզմով թունավորված ֆեոդալիզմի բարոյախոսությունն է, որը միմիայն չարիք է բերում, և ոչ մի բարիք:

***

Բարոյախոսությունը հարմարվողականության մեկ այլ անվանումն է. «ձախ շարժման» նման մի բան:

***

Բարոյախոսության բարիքը ժամանակի և գործի տնտեսումն է:

Բարոյախոսության չարիքը` խղճի ամբողջական կաթվածը:

***

Անմտություն է հերքել բարոյախոսությունը. Դա նշանակում է քիչ հասկանալ տնտեսությունից: Անմտություն է ենթարկվել բարոյախոսությանը. դա նշանակում է վախկոտ լինել, կամ` ծույլ:

***

Ուժեղը ոտնահարում է բարոյախոսությունը: Թույլին բարոյախոսությունը փաղաքշում է: Նա, ում բարոյախոսությունը հետապնդում է, միշտ կանգնած է թույլի և ուժեղի արանքում:

***

Խիղճը, ինչպես և ցանկացած գեղեցիկ արվեստ, իր մոլեռանդ հետևորդներն ունի, տասից ինը` կրթյալ ազնվականներ են կամ հարուստներ:

***

Խիղճը չի հայտնվում տարիքի հետ, ինչպես, ասենք, բեղն ու մորուսը: Խիղճ ունենալու համար որոշակի փորձ է պահանջվում:

***

Մարդկանց իննսուն տոկոսն ի ծնե զուրկ է խղճից:

Մեր վիճակի ողբերգությունն այն է, որ ջահելության մեղքով թե անբավարար փորձի, նախքան խիղճ կունենանք` մեզ անխիղճ սրիկաներ են համարում:

Մեր վիճակի զավեշտությունն այն է, որ` ջահելության մեղքով թե անբավարար փորձի, մեզ անխիղճ սրիկաներ համարելուց հետո միայն, մենք, ի վերջո, խիղճ կունենանք:

***

Խիղճը խստապահանջ արվեստ է:

Հնարավոր է, որ բարոյախոսության ակունքը խիղճն է: Սակայն դեռ երբեք բարոյախոսությունից սկիզբ չի առել այն, ինչը` խղճի մտոք, համարում ենք բարին:1

ԱԶԱՏ ԿԱՄՔ ԵՎ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ

Եթե հավատանք ճակատագրին, գոյություն չունի հանցանք, և ուրեմն նշանակում է, որ պատիժը կորցնում է իմաստը. հետևաբար, մեր վերաբերմունքը հանցագործի հանդեպ պետք է որ մեծահոգի լինի: Միևնույն ժամանակ, եթե հավատանք կամքի ազատությանը, հարկ է նաև պատկերացում ունենալ պատասխանատվության մասին, և որպեսզի խուսափենք խղճի կաթվածից, նախևառաջ խիստ պիտի լինենք հենց մեր անձի հանդեպ: Ինչի՞ն հավատանք:

Պատասխանեմ սառնասրտորեն. պետք է հավատանք թե’ կամքի ազատությանը, և թե’ ճակատագրին: Կամ թե` կասկածենք և’ ճակատագրին, և’ կամքի ազատությանը: Արդյոք գերիշխող ճակատագրի կամո՞ք չենք ամուսնացել մեր ուզած կնոջ հետ: Եվ արդյո՞ք մեր կամքը չի եղել, երբ կնոջ կամքով զգեստ ու զարդ ենք գնել:

Ոչ միայն կամքի ազատությունն ու ճակատագիրը, այլևս` աստված սատանան, գեղեցիկն ու տգեղը, քաջությունն ու թուլամորթությունը, բանականությունն ու հավատը… մեր վերաբերմունքն այս ամենի նկատմամբ պետք է հավասարաբերվի, կշեռքի թաթերի պես: Հնում դա կոչվել է ոսկե միջին` «տյույո»: Անգլերեն թարգմանելիս դառնում է good sense` ուղղամտություն: Ես վստահ եմ, որ առանց ողջամտության անհնար է երջանկության հասնել: Իսկ եթե նույնիսկ հասնես, նման երջանկությունը չարիք կբերի, ինչպես` եթե շոգ օրով փայտ դնես կրակին, կամ թե` սառնամանիքին հովհար բանացնես:

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հնարավոր է, որ արվեստագետը իր գործերը միշտ էլ գիտակցված է ստեղծում: Բայց եթե քննելու լինենք ստեղծագործությունն առանձին, ապա նրա գեղեցկության կամ տգեղության որոշ մասը գտնվում է միստիկ ոլորտում, որն արվեստագետի գիտակցությունից վեր է: Որոշ մա՞սը:

Չսպասելով հարցին` անմիջապես պատասխանեմ. անհնար է, որ ոգին չդրսևորվի ստեղծագործության մեջ: Մի՞թե «մեկ հարվածի և երեք խոնարհման2» հին սովորույթը չի խոսում անգիտակցական շեմին ունեցած մեր վախի մասին:

Ստեղծագործելը միշտ էլ խիզախում է: Երբ մարդկային ողջ ուժերն սպառվում են, մնում է միայն ապավինել երկնային կամքին:

«Երբ ես երիտասարդ էի և սովորում էի գրել, տանջվում էի, որ անհարթ էր ստացվում: Կասեմ միայն, որ ջանադրությունը սոսկ գործի կեսն է, և ինչքան էլ ճգնես, կատարելության չես հասնի: Երբ որ ծերանամ, այնժամ միայն կհասկանամ, որ զոռով չի լինում. երեք մասը` մարդու գործն է, յոթ մասը` երկնային շնորհ»: «Լունշի»-ի3 հեղինակի այս բանատողերը նույն բանի մասին են: Արվեստում անսահման սարսափ կա թաքնված: Եթե մենք փող չսիրեինք, եթե չձգտեինք փառքի, և, վերջապես, մեզ չկեղեքեր գրելու համարյա հիվանդագին ծարավը, դժվար թե համարձակություն ունենային կռվի բռնվել այս սոսկալի արվեստի դեմ:

ԴԱՍԱԿԱՆՆԵՐԸ

Գրող-դասականները բախտավոր են. նրանք այսպես թե այնպես, մեռած են:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մենք կամ դուք նույնպես բախտավոր ենք, քանի որ նրանք, այսպես թե այնպես, մեռած են:

ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ոչ ոք չի կարող ամեն ինչ մինչև վերջ խոստովանել: Միևնույն ժամանակ` առանց խոստովանության ոչ մի կերպ քեզ չես արտահայտի:

Ռուսսոն սիրում էր խոստովանությունը: Բայց չես ասի, թե իր «խոստովանության» մեջ նա մերկանում է ամբողջովին: Մերիմեն չէր սիրում խոստովանություններ. Իսկ մի՞թե «Կոլոմբան»` թող որ գաղտնորեն, բայց ի’ր մասին չէ: Անհնար է սահմանազատել խոստովանական գրականությունը ցանկացած մեկ այլ գրականությունից:

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԿՅԱՆՔ

Եթե լողալ չիմացողին հրամայես` լողալ’, ամեն ոք դա անմտություն կհամարի: Եթե վազքի մեջ անվարժ մեկին հրամայես՝ վազի’ր, նույնպես խելամիտ չի լինի: Բայց բոլորս էլ ծնված օրից նման անհեթեթ հրամաններ ենք լսում:

Մենք, ի ՞նչ է, ապրել ենք սովորել դեռ մոր արգանդո՞ւմ: Բայց չենք հասցնում ծնվել` արդեն պարտավոր ենք մտնել կյանք, որը չափազանց նման է կռվադաշտի: Իհարկե, ով լողալ չի սովորել, չի կարող լավ լողորդ լինել, և ով վատ է վազում, միշտ էլ ետ կընկնի: Այդպես էլ մենք` չենք կարող դուրս գալ կյանքի ասպարեզից` առանց վերքեր ստանալու:

Հնարավոր է կյանք տեսած մեկը ասի. «Ավագները` քեզ օրինակ, պետք է նրանցից սովորես»: Բայց կարելի է հարյուրներով լողորդ ու վազորդ տեսնել, ու ոչ լողալ սովորել, ոչ` վազել: Փոխարենը` խեղդվել ջրի կամ փոշու մեջ: Լա’վ նայեք, մի՞թե աշխարհիս առաջինները հաղթական ժպիտի տակ ոչինչ չեն թաքցնում:

Մարդկային կյանքը նման է ցնորված կազմակերպչի սարքած օլիմպիական խաղերի: Մենք կյանքը հաղթահարելով` սովորում ենք հաղթահարել կյանքը: Նրանք, ովքեր չեն կարող անվրդով նայել այս անհեթեթ խաղին, լավ է անհապաղ հեռու կենան: Ինքնասպանությունն, անկասկած, նույնպես արժանի ելք է: Բայց ով ուզում է մնալ կյանքի ասպարեզում, պետք է մարտնչի` չվախենալով, որ կարող է խոցվել:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մարդկային կյանքը նման է լուցկու տուփի. լուրջ վերաբերվես` ծիծաղելի է, անլուրջ վերաբերվես` վտանգավոր:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մարդկային կյանքը նման է մի գրքի, որում շատ էջեր պակաս են: Չես ասի, թե անբողջական օրինակ է: Բայց, այնուհանդերձ, ինչ էլ որ լինի, եղած միակ ամբողջական օրինակն է:

ՍԵՐԸ ԶՈՐԵՂ Է ՄԱՀԻՑ

«Սերը զորեղ է մահից»`4 Մոպասանի վեպի վերնագիրն է: Սակայն ո’վ ասաց, թե միայն սերն է զորեղ մահից: Օրինակ` որովայնային տիֆով հիվանդը բիսկվիթ է ուտում` քաջ գիտենալով, որ հաստատ կմեռնի: Սա չի՞ ապացուցում արդյոք, որ քաղցր բան ուտելու ցանկությունը կարող է մահից զորեղ լինել: Կարելի է ուրիշ շատ օրինակներ բերել, ասենք` հայրենասիրություն, կրոնական էքստազ, մարդկայնություն, շահամոլություն, սնափառություն, հանցավոր բնազդներ… անկասկած, շատ բան կա մահից զորեղ /բացառությամբ, իհարկե, մահվան ծարավից/: Բայց թե որքանո՞վ է սերն ավելի զորեղ /մահից/, քան` մյուս բաները, դժվարանում են ասել: Նույնիսկ այն դեպքերում, երբ իսկապես թվում է, թե սերը զորեղ է մահից, գերիշխում է ֆրանսիացիների ասած բովարիզմը. Բովարի ժամանակներից գոյություն ունեցող սենտիմենտալիզմ, երբ ինքներս մեզ սիրային վեպերի հերոս ենք երևակայում:

ՍԿԱՆԴԱԼ

Հանդիսատես ամբոխը խայտառակ պատմություններ է սիրում: Սպիտակ Լոտոսի5 կամ Արիսիմայի6 հետ կատարված միջադեպերը անսահման բավարարություն պատճառեցին հասարակությանը: Սակայն ինչո՞ւ է հասարակությունը խայտառակ պատմություններ սիրում, մանավանդ, եթե հանրահայտ մարդկանց անուններ կան արանքում: Ռեմի դե Գուրմոնն այս հարցին պատասխանում է.

«Որովհետև նրանց խայտառակ պատմությունները մեզ մեր պատմություններն են հիշեցնում»:

Գուրմոնը ճիշտ է պատասխանել: Եվ ոչ միայն` ճիշտ: Այն հասարակ մարդիկ, ովքեր ընդունակ չեն նման արարքների, հանրահայտ մարդկանց սկանդալային պատմություններում իրենց թուլասրտության գերագույն արդարացումն են գտնում: Միևնույն ժամանակ` գերազանց պատվանդան, որի վրա կարող են իրենց գոյություն չունեցող գերազանցությունն ամբարձել: «Ես այնքան գեղեցիկ չեմ, որքան Սպիտակ Լոտոսը, բայց փոխարենը ես առաքինի եմ»: «Ես այնքան տաղանդավոր չեմ, որքան Արիսիման, բայց փոխարենը ես լավ եմ ճանաչում կյանքը»: «Ես այնքան… չեմ, բայց փոխարենը…». Այսպես ասելով` քաղքենիները խոզերի պես երջանիկ քնում են:

ՈՒՏՈՊԻԱ

Կատարյալ ուտոպիայի բացառման պատճառը, կարծում եմ, հետևյալն է. եթե համեմատենք, որ մարդն` ինչպես որ կա, չի փոխվելու, ապա կատարյալ ուտոպիա չի կարող լինել: Եթե համարենք, թեկուզև կատարյալ, անմիջապես դառնում է թերի:

***

Բռնակալին ասել թե` բռնակալ է, միշտ էլ վտանգավոր է եղել: Իսկ մեր օրերում նույնքան վտանգավոր է ստրուկներին ասել, թե` ստրուկ են:

ՈՒԺԵՂԸ ԵՎ ԹՈՒՅԼԸ

Ուժեղ մարդը չի վախենում թշնամիներից, սակայն վախենում է բարեկամներից: Մեկ հարված թշնամուն` դա նրան ամենևին չի վշտացնում: Բայց վախենում է ակամա խոցել բարեկամին:

Թուլամորթը չի վախենում բարեկամներից, սակայն վախենում է թշնամուց: Ահա թե ինչու յուրաքանչյուրի մեջ թշնամի է տեսնում :

ՄԱՆՐՈՒՔՆԵՐ

Կյանքը երջանիկ դարձնելու համար պետք է սիրել առօրյա մանրուքները: Ամպերի փայլը, հնդկեղեգի շնկշնկոցը, ճնճղուկների ծլվլոցը, անցորդների դեմքերը… առօրյա ամեն մի մանրուքի մեջ հարկավոր է գոհություն գտնել:

Կյանքը երջանիկ դարձնելու համա՞ր: Բայց սիրել մանրուքները` նշանակում է տանջվել ամեն մի մանրուքի պատճառով: Գորտը, որ թռավ` այգու լճակն ընկավ, փշրեց համարյա թախիծը7: Բայց լճակից դուրս ցատկող գորտին գուցե բաժին ընկավ հազարամյա թախիծը: Բասյոյի կյանքն անցել է բերկրության մեջ, բայց` ոնց էլ նայես, նաև անսահման տառապանքի: Որպեսզի ժպտալիս գոհանաս, պետք է որ`ժպտալիս տառապես:

Կյանքը երջանիկ դարձնելու համար` պետք է տանջվել հօգուտ առօրյա մանրուքների: Ամպերի փայլը, հնդկեղեգի շնկշնկոցը, ճնճղուկների ծլվլոցը, անցորդների դեմքերը… առօրյա ամեն մի մանրուքի մեջ պետք է տեսնել դժոխքն ընկածի չարչարանքը:

ԱՍՏՎԱԾՆԵՐ

Այն ամենից, ինչ բնորոշ է աստվածներին, հատկապես խղճահարության է արժանի այն, որ նրանք չեն կարող ինքնասպան լինել:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մենք աստծուն անարգելու անթիվ պատճառներ ենք գտնում: Բայց դժբախտաբար, Աստծուն` այդքան զորեղ, որ արժե անարգել, մենք` ճապոնացիներս, չենք հավատում:

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ

Հասարակ մարդիկ առողջ պահպանողականներ են: Հասարակական կարգը, գաղափարները, արվեստը, կրոնը… մի խոսքով` որպեսզի այս ամենը ժողովրդի սիրույն արժանանա, պետք է վաղեմության կնիքը կրի: Եվ, եթե այսպես կոչված արվեստագետներին ժողովուրդը չի սիրում, միշտ չէ, որ մեղավորը հենց իրենք` արվեստագետներն են:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ժողովրդի հիմարությունը հայտնաբերելով` չարժե այսօր պարծենալ: Բայց հասկանալով, որ ինքներս հենց ժաղավուրդն ենք, արժե հպարտանալ:

ԿԱԻԲԱՐԱ ԷԿԿԵՆ8

Ե’ս էլ դպրոցական ժամանակ պատմություններ եմ սերտել Կաիբարա Էկկենի մասին: Մի անգամ Կաիբարա Էկկենին նավի վրա մի ուսանող է հանդիպել: Ուսանողը, երևի պարծենալով իր իմացությամբ, երկարաբանել է գիտության և արվեստի մասին: Էկկենը, որևէ կերպ չընդմիջելով, պարզապես լսել է նրան: Այդ րնթազքում նավը մոտեցել է ափին: Ուղևորները պարտավոր էին նավից դուրս գալուց առաջ իրենց անուններն ասել: Եվ, ուրեմն, այդ պահին ուսանողը իմացել է նրա ով լինելը և, շվարած, մեծն կոնֆուցիոնականի ներողամտությունն է հայցել իր քիչ առաջվա անպարկեշտության համար: Ահա այսպիսի դիպված էի ես սերտում:

Այն ժամանակ ես այս դրվագի մեջ տեսնում էի համեստության գեղեցկությունը․ համենայնդեպս՝ ջանում էի տեսնել: Բայց, դժբախտաբար, այժմ արդեն չեմ կարող այս պատմությունից որևէ ուսանելի բան քաղել: Այդ միջադեպն հիմա ինձ որոշ չափով հետաքրքրում է սոսկ հետևյալ նպատակներով.

Որքա՜ն թունոտ է եղել Էկկենի արհամարհանքը, երբ` առանց որևէ բառ ասելու, լսել է նրան:

Որքա՜ն գռեհիկ են եղել ուսանողի անպատվությունը տեսնող ուղևորների ծափահարությունները:

Որքա՜ն կենսունակ է թրթռացել ուսանողների մեծախոսություններում նոր ժամանակների ոգին` Էկկենին անծանոթ:

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Տաղանդը նույնպես խիստ սահմանափակ է: Այդ սահմանների զգացողությունը փոքր-ինչ տխրեցնում է: Միևնույն ժամանակ, մի տեսակ ինքնաբերաբար, գորովանք է ներշնչում: Ինչպես` ասենք, եթե հասկանա, որ հնդկեղեգը` հնդկեղեգ է, իսկ վայրի խաղողը` վայրի խաղող:

ՄԻՋԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Միջակ ստեղծագործությունը` նույնիսկ մեծածավալ, միշտ էլ նման է պատուհան չունեցող սենյակի: Այն չի կարող մարդկային կյանքը տեսանելի դարձնող հայեցակետ բացել:

ՀՆԱՐԱՄՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հնարամտության հանդեպ նողկանքն արմատավորված է մարդկանց հոգնության մեջ:

ՔԱՂԱՔԱԳԵՏՆԵՐ

Քաղաքական իրազեկությունը, ինչով քաղաքագետները հպարտանում են մեզ պես անգետներից ավելին, այլևայլ փաստերի իմացությունն է: Վերջին հաշվով` այդ իրազեկությունը հաճախ սահմանափակվում է տեղեկությամբ` թե ինչ գլխարկ է դնում այսինչ կուսակցության այսինչ առաջնորդը:

ՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Այսպես կոչված «պանդոկային քաղաքագետները» նման բաներից անտեղյակ են: Ինչ վերաբերում է նրանց հայացքներին, ապա նրանք իսկական քաղաքագետներին չեն զիջում: Իսկ իրենց անշահախնդիր խանդավառության համար միշտ էլ առավել հարգանքի են արժանանում, քան իսկական քաղաքագետները:

ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ

Դոստոևսկու վեպերը հեղեղված են զավեշտական կերպարներով: Ինչ խոսք` նրանց մեծ մասն իրոք որ թևաթափ կանի հենց սատանային:

ՖԼՈԲԵՐ

Այն, ինչ ուսուցանել է ինձ Ֆլոբերը, գեղեցիկ ձանձրույթն է:

ՄՈՊԱՍԱՆ

Մոպասանը նման է սառույցի: Իսկ երբեմն` սառցաքաղաքի:

ՊՈ

Նախքան կկերտեր սֆինքսին`Պոն մարդակազմություն է ուսումնասիրել: Խորհուրդը, որ սոսկումի հասցրեց հետագա սերունդներին, այդ ուսումնասիրության մեջ է թաքնված:

ԴՐԱՄԱՏԵՐԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

«Որևէ էական տարբերություն չկա, թե ով ինչ կվաճառի, արվեստագետն` իր ստեղծագործությունները, թե ես` ծովախեցգետնի պահածոներ: Բայց նրանք կարծում են, թե արվեստն աշխարհի մեծագույն գանձն է: Եթե արվեստագետներին նմանվեմ` ես էլ պիտի պարծենամ հատը վաթսուն սէն արժեցող իմ պահածոներով: Սակայն վաթսուն հաշված տարիների ընթացքում ես ոչ մի անգամ չեմ տառապել այդ տխմար ինքնապարծությամբ, ինչպես որ արվեստագետները»:

ԾՆՈՂՆԵՐՆ ՈՒ ԶԱՎԱԿՆԵՐԸ

Համապատասխանո՞ւմ են արդյոք ծնողները զավակ կրթողի իրենց դերին, թե` ոչ, հարց է: Իհարկե, ձիերին ու ցուլերին դաստիարակում են ծնողները, բայց պաշտպանել այս սովորույթը սոսկ բնությունը վկայակոչելով` ծնողական անհիմն քմահաճությունն է: Եթե բնությունը վկայաբերելով պաշտպանենք ցանկացած սովորույթ, ուրեմն հարկ է նախևառաջ պաշտպանել վայրենուն բնորոշ բռնությամբ կին առնելու սովորությունը:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ծնողի սերն ամենաանշահախնդիր սերն է: Բայց անշահախնդիր սերն այնքան էլ պիտանի չէ երեխաների դաստիարակման համար: Այդ սիրո հետևանքով, համենայնդեպս` գլխավորապես այդ սիրո հետևանքով, երեխան կամ բռնակալ է դառնում, կամ` թուլակամ:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Հնուց ի վեր, ծնողների մեծ մասը նույն բանն է ասում․ « Ես, ի վերջո, ձախողվեցի, բայց իմ երեխան, անշուշտ կհասնի հաջողության»:

ՄԵԾԱԾԱՎԱԼ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մեծածավալ ստեղծագործությունը գլուխգործոց համարել` նշանակում է արժևորում տալ այլ նյութական չափանիշներով: Երբ ասում են, թե սա, ահա, մեծ ստեղծագործություն է, ապա նկատի են ունենում միայն վարձատրության չափը: Միքելանջելոյի «Ահեղ դատաստանը» որմնանկարից առավել ես սիրում եմ ծերուկ Ռեմբրանդտի «Ինքնանկարը»:

ԻՄ ՍԻՐԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Իմ սիրած ստեղծագործությունները, ես նկատի ունեմ` գրական, այն ստեղծագործություններն են, որոնց հեղինակը, զգացվում է, որ մարդ է: Մարդ է խելքով, սրտով և ճշմարիտ ապրումներով: Սակայն, դժբախտաբար, գրողները մեծ մասամբ խեղված են ու արատավոր: /Ինչ խոսք` երբեմն չես կարող չխոնարհվել մեծ արատավորի առաջ/:

ՓՈՐՁ

Կարևորել միայն փորձը, նշանակոիմ է կարևորել միայն կերակուրը, և չմտածել մարսողության մասին: Միևնույն ժամանակ` զանցառել փորձը և կարևորել միմիայն ունակությունը, նույնն է թե` չմտածելով կերակուրի մասին, հույսը դնել միայն մարսողության վրա:

ԱՔԻԼԼԵՍ

Ասում են, թե հույն հերոս Աքիլլեսի միակ խոցելի տեղը կրունկն է եղել: Չի՞ նշանակում արդյոք, թե Աքիլլեսին ճանաչելու համար պետք է ճանաչել նաև նրա կրունկը:

ԼԵՆԻՆ

Ինձ ամենից շատ հիացրել է, որ Լենինը` լինելով այնքան մեծ, միևնույն ժամանակ այնքան հասարակ մարդ էր:

ԱՐՎԵՍՏԱԳԵՏԻ ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ամենաերջանիկ արվեստագետը նա է, ով փառքի է հասնում տարեց հասակում: Սակայն Կունիկիդա Դօպպօն,9 եթե մտածենք, ամենևին էլ դժբախտ արվեստագետ չէ:

ԼԱՎ ՄԱՐԴ

Կինը հազվադեպ է ուզում ամուսնանալ լավ մարդու հետ: Բայց տղամարդը միշտ էլ ուզում է լավ մարդու հետ ընկերանալ:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Լավ մարդը նույնն է թե` աստված երկնքում:Նախ` նրա հետ լավ է ուրախություն կիսելը: Ապա` գանգատվելը սեփական անհոգությունից: Եվ վերջապես… նա կա, թե` չէ, միևնույն է, ամեն ինչ լավ է:

ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

«Ատել հանցագործությունը, բայց չատել հանցագործին»` ամենևին էլ բարդ գործ չէ: Նման մոտեցումը հատուկ է գրեթե բոլոր երեխաներին, եթե նկատի առնենք նրանց վերաբերմունքը ծնողների հանդեպ:

ՎԵՀՈՒԹՅՈՒՆ

Ժողովուրդը սիրում է մարդու և նրա գործի վեհության մասին ճառեր լսել: Բայց որ ծարավի լինեն վեհությանը դեմ առ դեմ ելնելու` պատմության մեջ նման բան դեռ չի պատահել:

ԱՐՎԵՍՏ

Նկարի ներգործությունը տևում է երեք հարյուր տարի, գրի ներգործությունը` հինգ հարյուր տարի, գրական երկի ներգործությունը հավիտենական. — այսպես է ասել Վան Շան-չժենը10: Սակայն Դունխուանի պեղումներից դատելով, գրի և նկարի ներգործությունն ավելի տևական է, քան հինգ հարյուր տարին: Բայց հարց է` արդյո՞ք հավիտենական է գրական երկի ներգործությունը, թե` ոչ: Գաղափարը չի կարող դուրս սպրդել ժամանակի ազդեցության ոլորտից: Մեր նախնիք «աստված» բառը լսելիս իկա’ն և սոկո’ւտայ11 հագած մարդ են պատկերացրել: Իսկ մենք, նույն բառը լսելիս, պատկերացնում ենք երկարամորուս եվրոպացու: Եվ պետք է ենթադրել, որ ոչ

միայն աստծո` նաև այլ գաղափարների հետ նույնը կպատահի:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ես հիշեցի Տո’յսու Սյարա’կուի12 փորագիր դիմանկարը, փորագրում պատկերված մարդը կրծքին էր սեղմել բացված հովհարը, որի վրա Կորինիի13 ոճով կանաչ ալիքներ էին նկարված: Դա էլ ավելի հմայիչ էր դարձնում ամբողջ փորագրանկարի գունագեղությունը: Սակայն խոշորացույցով ես տեսա, որ այն` ինչ ինձ թվում էր կանաչ, սարդոստայնով պատված ոսկի է: Որ Սյարակուի այդ փորագրանկարում ես տեսա’ գեղեցիկը` փաստ է, բայց ոչ այն` ինչ պատկերել էր Սյարակուն: Դա նույնպես փաստ է: Նման փոփոխություն հնարավոր է և գրական երկի դեպքում:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Արվեստը նման է կնոջ: Որպեսզի ըստ կարելվույն գեղեցիկ երևա` պետք է տոգորվի ժամանակի հոգևոր մթնոլորտով, կամ նորաձև զգեստ հագնի:

ՏԱՂԱՆԴ

Տաղանդի հասնելու համար մեզ մնացել է ընդամենը մեկ քայլ: Բայց հասկանալու համար, թե դա ինչ քայլ է, պետք է բարձրագույն թվաբանություն գիտենալ, ըստ որի` հարյուրի կեսը հիսունինն է:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Տաղանդի հասնելու համար մեզ մնացել է ընդամենը մեկ քայլ: Ժամանակակիցները երբևէ չեն հասկանում, որ այդ քայլի երևակայությունը հազար է: Գալիք սերունդները կույր են և, ուրեմն, նույնպես չեն հասկանում: Ժամանակակիցներն, այդ պատճառով, սպանում են տաղանդը: Գալիք սերունդներն, այդ պատճառով, տաղանդի դեմ խունկ են ծխում:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Տաղանդի ողբերգությունն այն է, որ նրան «փափուկ ու բարեհարմար փառք» են բաժին հասնում:

ԽԱՂԱՄՈԼՈՒԹՅՈՒՆ

Պատահականության դեմ պայքարը /այսինքն` Աստծո դեմ/ միշտ էլ առեղծվածորեն փառահեղ է: Խաղամոլները բացառություն չեն:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Խաղամոլների մեջ հնուց ի վեր հոռետեսներ չեն եղել. Սա նշանակում է, թե խաղամոլությունը շատ նման է մարդկային կյանքին:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Օրենքն արգելում է վատթար խաղերը ոչ այն պատճառով, որ դատապարտում է հարստության բախշման այդ եղանակը, այլ` որ դատապարտում է այդ եղանակի տնտեսագիտական տկարամտությունը:

ՀԱՄԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Համբերությունը երազկոտ թուլամորթությունն է:

ՄՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

Իրագործելը ոչ միշտ է դժվար: Դժվարը ցանկանալն է: Համենայնդեպս` ցանկանալ արժեցող բան իրագործելը:

ՃԱՊՈՆԱՑԻՆԵՐԸ

Համարել, թե մենք` ճապոնացիներս, ահա արդեն երկու հազար տարի է հավատարիմ ենք միապետին և մեծարում ենք ծնողներին, նույնն է, թե ասենք, իբր Սա’րուտախիկոն-նո միկո’տոն14 շրթներկ ու դիմափոշի է օգտագործել:

Չսկսե՞նք արդյոք վերանայել պատմական բոլոր փաստերն ինչպես որ կան, մեկ առ մեկ:

ՃԱՊՈՆԱՑԻ ԾՈՎԱՀԵՆՆԵՐԸ

Ճապոնացի ծովահենները15 ցույց տվեցին, որ մենք` ճապոնացիներս, հզոր տերություններին հավասար լինելու բավարար ուժ ունենք: Թալանի, սպանդի, այլասերության մեջ մենք թերևս չզիջենք «Ոսկու կղզին»16 փնտրելու ելած իսպանացիներին, հոլանդացիներին և անգլիացիներին:

ՆԱԽԱՆՇԱՆ

Սիրո նախանշաններից մեկն այն մտավախությունն է, թե «նա» ժամանակին սիրել է ուրիշ մեկին, հետո էլ իմանալու ցանկությունը, թե ո՞ւմ է սիրել կամ թե դա ո՞վ է եղել, և, ի վերջո, երևակայած «հերոսի» հանդեպ ունեցած խանդի աղոտ զգացումը:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Սիրո մի նախանշան ևս. դա «նրա» նման մեկին գտնելու հիվանդագին մղումն է:

ՍԵՐՆ ՈՒ ՄԱՀԸ

Որ սերը մտածել է տալիս մահվան մասին` գուցեև հաստատում է բնաշրջության տեսությունը: Էգ սարդերն ու մեղուները բեղմնավորումից անմիջապես հետո խայթում-սպանում են որձերին: Երբ հյուրախաղերի եկած իտալական թատերախումբը ներկայացնում էր «Կարմեն» օպերան, Կարմենի յուրաքանչյուր ժեստի մեջ ես զգում էի այդ մեղվի խայթը:

ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ամուսնությունը հանգստարար է միմիայն ցանկասիրության դեպքում, սակայն ոչ` սիրո:

ԶԲԱՂՄՈՒՆՔ

Սիրուց մեզ փրկում է ոչ այնքան խելամտությունը, որքան` զբաղմունքը: Սերը… Կատարյալ սիրո համար նախևառաջ պետք է ժամանակ ունենալ: Հիշենք անցյալի սիրեկաներին` Վերթեր, Ռոմեո, Տրիստան…նրանք բոլորն էլ պարապ մարդիկ էին:

ՏՂԱՄԱՐԴԸ

Տղամարդն, ի սկզբանե, սիրուց առավել գործն է գնահատում: Եթե որևէ մեկը կասկածի տակ առնի այս իրողությունը, թող Բալզակի նամակները կարդա: Բալզակը գրում էր կոմսուհի Գանսկայային․ «Եթե հնար լիներ այս նամակը երկի վերածել` քանի՜ ֆրանկ կարժենար»:

ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ազատություն, ազատություն, ազատ սեր, ազատ առևտուր… դժբախտաբար, յուրաքանչյուր «ազատության գավաթի մեջ չափից դուրս ջուր է լցված, ընդ որում` ցեխաջուր»:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Եթե կողքից նայենք` բոլորն էլ ազատություն են ուզում: Սակայն հոգու խորքում ոչ ոք ամենևին չի մղվում ազատության: Ահա և ապացույց. Ամեն վայրկյան և առանց երկմտանքի չարագործության պատրաստ մարդասպան ստահակը նույնիսկ կարող է ասել, թե գործել է ի շահ պետության անվտանգության և բարգավաճման: Բայց ազատությունը նախ և առաջ նշանակում է, որ մեր վարքն անկաշկանդ է, այսինքն թե` մեր արժանապատվությունից ցածր ` որևէ բանի համար ընդհանուր պատասխանատվություն կրելը և նշանակություն չունի` խոսքն աստծո, բարոյականության, թե հասարակական սովորույթների մասին է:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ազատությունը, ինչպես բարձր-լեռնային օդը, հակացուցված է թույլերին:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ճշմարիտ եմ ասում` տեսնել ազատությունը կնշանակի նայել աստծո աչքերին:

ԱՐՎԵՍՏՆ ԱՄԵՆ ԻՆՉԻՑ ՎԵՐ Է

Հնուց ի վեր «արվեստն` ամեն ինչից վեր» հռչակված մոլեռանդներն հիմնականում արվեստի ներքինիներն են: Ինչպես նաև առավել կատաղի հայրենասերները սովորաբար` մեռած երկրի մարդիկ:

Մեզանից ոչ մեկը չի ցանկանում ունենալ մի բան, ինչն արդեն ունի:

ԳՐԱԿԱՆ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գրական ստեղծագործության ժամանակ բառը պիտի ստանա այն վայելչագեղությունը, որից զուրկ է բառարանում:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Տյոգյուի17 պես բոլորն էլ ասում են` «գրականությունը մարդն է»:

Սակայն հոգու խորքում յուրաքանչյուրն էլ գիտի, որ «մարդը գրականությունն է»:

ԿՆՈՋ ԴԵՄՔԸ

Երբ կինը կրքոտում է` դեմքը, չգիտես ինչու, դառնում է աղջկական: Սակայն ճշմարիտ է նաև, որ նրան կարող է գրգռել նույնիսկ անձրևանոցը:

ԱՌՕՐՅԱ ԽՈՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Այրվելն ավելի հեշտ է, քան հանգցնելը: Այս առօրյա իմաստնության կողմնակից էր «Bel ami»18-ի հերոսը: Ամեն անգամ, նոր սիրավեպ սկսելով, նա նախօրոք արդեն մտմտում էր խզման մասին:

ՄԱՆՈՒԿԸ

Մենք ինչո՞ւ ենք սիրում մանուկներին: Ասենք, թեկուզ հենց այն պատճառով, որ երեխան երբեք չի խաբի. Կարող ենք անհոգ լինել` չի’ խաբի:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Մենք բոլորովին չենք ամաչում մեր սառն անտարբերության ու տխմարության համար, երբ շփվում ենք երեխայի, կատվի կամ շան հետ:

ԳՐՈՂԸ

Գրելու համար անհրաժեշտ է բոցավառվել արարման հրով: Իսկ այդ հուրն անմար պահելու համար` նախևառաջ առողջություն է պետք: Անտեսել մարմնամարզությունը, բուսակերությունը… (և էլի բաներ) նշանակում է` չունենալ գրելու ճշմարիտ ցանկություն:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Գրելու ցանկության համար ամաչելը մեղք է: Այդ ամոթխածությունը բնավորած հոգում արարման ծիլը երբեք չի բողբոջի:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Հազարոտնուկ – Փորձիր քայլել ոտքերով:

Թիթեռնիկ – Փորձիր հենվել թևերիդ:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Գրողական ոգու վեհությունն ամփոփված է ծոծրակում: Ինքն անկարող է տեսնել: Իսկ եթե փորձի ամեն գնով տեսնել` ընդամենը կկոտրի վիզը:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Տաղանդը միշտ էլ այնքան բարձր տեղ է կախում գլխարկը, որ մենք` հասարակ մահկանացուներս, չենք կարողանում ձգվել-հասնել: Իհարկե ոչ այն պատճառով, իբր ոտքի տակ դնելու հարմարանք չունենք:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ցանկացած հնավաճառի կրպակում նման բաներն ինչքան ասես աջ ու ձախ թափված են:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Բոլոր գրողներին էլ հատուկ է հյուսնի պատվախնդրության զգացումը: Անպատվաբեր ոչինչ չկա: Յուրաքանչյուր հյուսնի հատուկ է գրողի պատվախնդրության զգացումը:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Բոլոր հիմքերն ունենք ասելու, որ դերասանների ու երգիչների բախտավորությունը նրանց արվեստի վաղանցիկությունն է:

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Քո անձն ավելի դժվար է պաշտպանել, քան` եթե պաշտպանեիր ուրիշներին: Ով կասկածում է, թող նայի դատապաշտպաններին:

ԿԻՆԸ

Ողջամտությունն ասում է. «Հեռու կաց կնոջից»:

Սակայն առողջ բնազդն հակառակն է պնդում. «Մի’ խուսափիր կնոջից»:

ԲՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բնության հանդեպ ունեցած մեր սիրո պատճառն այն է (համենայնդեպս` պատճառներից մեկը), որ բնությունն, ի տարբերություն մեզ, այսինքն` մարդկանց, ոչ խանդում է և ոչ էլ  խաբում:

ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ

Ճակատագիրն անխուսափելի է ավելի, քան պատահականությունը: «Ճակատագիրն ամփոփված է բնավորության մեջ». Այս բառերն ամենևին էլ զուր չեն ասված:

ԱՐՎԵՍՏ

Ամենադժվարին արվեստը ողջ կյանքում ազատ մնալն է: Միայն թե «ազատ» բառի հետ չարժե անմտորեն լկստվել:

ԱԶԱՏ ՄՏԱԾՈՂ

Ազատ մտածողի թույլ տեղն իր իսկ ազատ մտածելն է: Նա չի կարող մոլագարի պես կատաղի պայքարել:

ՏՈԼՍՏՈՅ

Եթե կարդում ես Բիրյուկովի «Տոլստոյի կենսագրությունը», պարզ է դառնում, որ «Моя исповедь», «В чем моя вера» գրքերը սուտ են: Բայց ոչ մեկը այնպես չի տառապել, ինչպես այդ սուտը պատմող Տոլստոյը: Նրա սուտն արյամբ է քամված ավելի, քան այլոց ճշմարտությունը:

ՍԹՐԻՆԴԲԵՐԳ

Նա ամեն ինչ գիտեր: Բայց նա չկարողացավ անզգամորեն պատմել ողջ իմացածը: Անզգամություն չունեցավ… Ոչ, նա, ինչպես և մենք, փոքր-ինչ հաշվենկատ էր:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Սթրինդբերգը «Լեգենդներում» պատմում է, թե փորձ է արել իմանալ` արդյո՞ք տանջալի է մահը: Բայց չի կարելի նման փորձ անել խաղալու պես: Նա մեկն է նրանցից, ով կամեցել է մեռնել և չի զորել:

ՈՄՆ ԻԴԵԱԼԻՍՏ

Նա ինքն էլ ամենևին չէր կասկածում, թե ռեալիստ է: Սակայն, մնալով այդ համոզմունքին, նա, վերջին հաշվով, իդեալիստ էր:

ՍԵՐԸ

Սերը բանաստեղծորեն արտահայտված սեռական ապրում է: Համենայնդեպս` բանաստեղծորեն չարտահայտված սեռական ապրումն արժանի չէ սեր կոչվելուն:

ԻՆՔՆԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Բոլորի համար միակ ընդհանուր զգացումը մահվան վախն է: Պատահական չէ, որ ինքնասպանությունը բարոյապես չի քաջալերվում:

ՄԱՀԸ

Մայլենդերն19 անչափ ճշգրիտ է նկարագրում մահվան հրապույրը: Եվ իրոք, եթե ինչ-որ պատճառով մենք զգանք մահվան հրապույրը, սաստիկ դժվար կլինի դուրս գալ այդ փակօղակից: Ավելին` մտորելով մահվան մասին, մենք, թվում է, օղակներ ենք գծում նրա շուրջ:

ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ

Ժառանգականություն, շրջապատ, պատահականություն – ահա մեր ճակատագրերն ուղղորդող երեք հանգամանք: Ով ուրախանում է` թող ուրախանա: Բայց ուրիշների մասին դատելն ինքնահավանություն է:

ԾԱՂՐԱԲԱՆՆԵՐԸ

Ով ծաղրում է մյուսներին, վախենում է նրանց ծաղրանքից:

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ, ՉԱՓԱԶԱՆՑ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ

Մարդկային, չափազանց մարդկային – առավելապես կենդանական է:

ՈՄՆ ՏԱՂԱՆԴ

Նա վստահ էր, որ կարող է դառնալ սրիկա, բայց ոչ` ապուշ: Բայց տարիներ, անցան, նա չդարձավ սրիկա, այնինչ ապուշ` դարձավ:

ՀՈՒՅՆԵՐԸ

Օ, հույներ, որ Յուպիտերից վեր դասեցիք վրեժի աստծուն: Դուք գիտեք ամեն ինչ և ամենքին:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Բայց դա միաժամանակ մատնանշում է, թե որքան է դանդաղում մեր առաջընթացը, մարդկա’նց առաջընթացը:

ՍՈՒՐԲ ԳԻՐՔԸ

Մեկնումեկի իմաստությունը ժողովրդի իմաստությունից լավ է: Միայն թե` պարզ լիներ:

ՈՄՆ ՍԱՏԱՆԱՅԱՊԱՇՏ

Նա բանաստեղծ-սատանայապաշտ էր: Սակայն, պարզ է, նա իրական կյանքում լոկ մեկ անգամ էր դառնափորձել ու համոզվել, թե ինչ է նշանակում դուրս գալ անվտանգության գոտուց:

ՀՊԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ

Մենք ամենից շատ հպարտանում ենք նրանով, ինչ որ չունենք: Օրինակ, Տ.20-ն վարժ գիտեր գերմաներեն, բայց նրա գրասեղանին միշտ դրված էին անգլերեն գրքեր:

ԿՈՒՌՔԸ

Ոչ մեկը չի խոսում կուռքերին տապալելու դեմ: Այդուհանդերձ` ոչ մեկը դեմ չի նաև, որ անձամբ իրեն կուռք հռչակեն:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Բայց ոչ ոք չի կարող որևէ մեկին ճշմարիտ կուռք դարձնել: Թերևս` միայն ճակատագիրը:

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆԸ

Մարդկանց առանձնահատկությունն այն է, որ նրան բնորոշ է գործել աստծո չգործած մեղքերը:

ՊԱՏԻԺ

Անպատիժ լինելուց առավել տանջալի պատիժ գոյություն չունի: Բայց աստվածներն արդյոք կերաշխավորե՞ն, թե անպատիժ կմնաս` արդեն ուրիշ հարց է:

ԵՍ

Ես խիղճ չունեմ: Իմը ջղեր են:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Ես անտարբեր եմ եղել դրամի նկատմամբ: Իհարկե, որովհետև հացի փող միշտ էլ ունեցել եմ:

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ

Եվ Շեքսպիրը, և Գյոթեն, և Լի Թայ-Պոն21, և Տիկամա’ցու Մոնձաէմո’նը22… բոլորն էլ կմեռնեն: Բայց արվեստը հունդեր կթողնի ժողովրդի մեջ: 1923 թվին ես գրել եմ. «Թող գանձը փշրվի, կղմինդրը կմնա»:23 Ես առ այսօր այս համոզմունքին եմ:

ՆՈՒՅՆԻ ՄԱՍԻՆ

Լսեցեք մուրճի զարկերը: Քանի դեռ գոյություն ունի այդ համաչափ զարկը` արվեստը չի մեռնի: (Սյովի առաջին տարվա առաջին օրը)24:

1923-1926

1Բնագրում օգտագործված է րյոսին (խիղճ) բառի ստուգաբանությունը, որն իր մեջ կրում է րյո (բարի) հասկացությունը: Նախադասությունը տառացիորեն նշանակում է` «բարոյախոսությունը չի ստեղծել րյոսին բառի րյո նշանը»:

2Բուդդայի մարմինը քանդակելիս յուրաքանչյուր հարվածից հետո երեք անգամ խոնարհվել են նրան:

3 «Լունշ»-հին չինական աշխատություն պոեզիայի մասին:

4Նկատի ունի Մոպասանի «Զորեղ ինչպես մահը» վեպը:

5«Սպիտակ Լոտոս»-հանրահայտ երգչուհի, կոմս Յանագիվարայի կրտսեր դուստր Ակիկոյի բեմական ծածկանունը: 1921-ին, թողնելով մեծահարուստ ամուսնուն, փախավ մի երիտասարդի հետ. այդ մասին թերթերը շատ գրեցին:

6Արիսիմա Տարեկո /1878-1923/ — գրող, հունիսի 9-ին, Կարուիձավայի ամառանոցում ինքնասպան եղավ սիրուհու` Նամիտա Նոակիի հետ:

7Ճապոնացի աշխարհահռչակ բանաստեղծ Բասյոյի տողերի փոխառությունն է.

Այգու լճակ:

Գորտը ցատկեց-

ջրի ճողփյուն:

8Կաիբարա Էկկեն — /1630-1714/ հանրահայտ կոնֆուցիոսական:

9Կունիկիդա Դօպպօ/1871-1908/- գրող, ճանաչման է հասել կյանքի երեսունհինգերորդ տարում:

10Վան Շան-չժեն /1526-1590/ — չին արվեստի տեսաբան:

11Իկա’ն և սոկո’ւտայ – հին պալատական զգեստի ձևեր:

12Տո’յսու Սյարա’կու – 19-րդ դարի գունավոր փորագրության վարպետ:

13Կորնի — /1658 – 1716/ ճապոնացի խոշորագույն գեղանկարիչ:

14Սա’րուտախիկո-նո միկո’տո-Սինտոիզմի աստվածներից, որն առանձնացել է գռեհկությամբ: /Սինտոիզմը/ ճապ. — ատտվածների ուղի/ առաջ է եկել Ճապոնիայում դեռ նախնադարյան ժամանակաշրջանում/:

15Նկատի ունի 13 – 16 դդ. ծովահեններին, որ սարսափ են սփռել խաղաղօվկիանոսյան ողջ ափով մեկ` Կորեայից մինջև Հնդկաչին:

16«Ոսկու կղզի» — այսպես է ասել Ճապոնիայի մասին Մարկո Պոլոն:

17Տյոգյու Տակույամա (1871-1902) – ճապոնացի գրաքննադատ:

18Մոպասան. «Սիրելի բարեկամ»:

19Ֆիլիպպ Մայնլենդեր (1841-1876) – գերմանացի փիլիսոփա:

2020-ական թվականներին, ճապոնացի գրական շրջանակներում, ի հայտ եկան սատանայապաշտական տրամադրություններ` ազդված Բոդլերի «Չարի ծաղիկներից»: Լավագույն ներկայացուցիչներից է Տանիձակի Ձյունիտիրոն:

21Լի Թայ-Պո (701-762) – Չին մեծագույն բանաստեղծ:

22Տիկամա’ցու Մոնձաէմո’ն – ճապոնացի մեծանուն դրամատուրգ:

23Ժողովրդական ասացվածք:

24Սյովի առաջին տարվա առաջին օրը – 26 դեկտեմբերի 1925 թիվ:

Հայերեն տպագրվել է «Արտասահմանյան գրականություն» հանդեսի 2001-ի 1-ին համարում` Աշոտ Խաչատրյանի թարգմանությամբ: Ստորև բերված է այդ թարգմանությունը:

 

 

Հարիսոն Բերջերոն։ Կուրտ Վոնեգուտ

375px-Kurt_Vonnegut_19722081 թիվն էր, երբ վերջապես բոլոր մարդիկ հավասար դարձան։ Մարդիկ հավասար էին ոչ միայն Աստծո առաջ, օրենքի առաջ, այլև հավասար էին ամեն առումով։ Ոչ ոք ավելի խելոք չէր, քան մյուսները, ոչ ոք ավելի գեղեցիկ չէր, քան մյուսները։ Բոլոր մարդիկ նույնքան ուժեղ էին։ Այս հավասարությունը հաստատվեց Սահմանադրության մեջ կատարված 211֊րդ, 212֊րդ և 213֊րդ փոփոխությունների և ԱՄՆ Գլխավոր Զսպողի աչալուրջ աշխատակիցների շնորհիվ։ Ինչևէ դեռ կային բաներ, որ իդեալական չէին։ Օրինակ ապրիլ ամիսը շարունակում էր փոփոխական լինել և մարդկանց շփոթեցնել՝ գարուն է, թե՝ ոչ։ Այդ ամիսն էր, երբ Գլխավոր Զսպողի մարդիկ տարան Ջորջ և Հազել Բերջերոնների 14֊ամյա որդուն՝ Հարիսոնին։ Ինչ խոսք, դժբախտություն էր, բայց Ջորջը և Հազելը չէին կարող դրա մասին խորը մտածել։ Հազելը միջին ինտելեկտի տեր էր, իսկ Ջորջը, թեև նորմալից շատ ավելի խելոք էր, ականջին կրում էր ուղեղի աշխատանքը զսպող սարք։ Օրենքն էր պարտադրում, որ այդ սարքը նա կրի միշտ։ Սարքը հաղորդիչ էր, որ կապ էր տալիս կառավարությանը։ 20 վայրկյանը մեկ հաղորդիչը սուր ձայն էր արձակում, որ Ջորջի պես խելոք մարդկանց թույլ չտար առիթից օգտվել և իրենց ուղեղները օգտագործել մտածելու համար։ Ջորջը և Հազելը հեռուստացույց էին նայում։ Հազելը լաց էր լինում, բայց հասցրել էր մոռանալ՝ ինչից էր հուզվել։ Հեռուստատեսությամբ բալետ էին ցույց տալիս։ Ջորջի ականջի մեջ նորից խշշաց։ Նրա մտքերը ցրվեցին։ Читать далее

Ապուշի կյանքը։ Ակուտագավա Րյունոսկե

akutagava2Թողնում եմ, որ դու որոշես, այս ձեռագիրը հրապարակվելու է թե ոչ, կամ երբ և որտեղ է տպագրվելու:
Դու այս ձեռագրի  համարյա բոլոր անձանց թերևս գիտես: Սակայն եթե հրատարակելու լինես, ուզում եմ, որ անունների ցանկ չկցես:
Ես հիմա անասանելի դժբախտ երջանկության մեջ եմ ապրում: Բայց զարմանալիորեն ոչնչի համար չեմ զղջում: Միայն կարեկցում եմ այն մարդկանց, որ իմ նման վատ ամուսին, վատ երեխա, վատ հայր են ունեցել: Դե ինչ, մնաս բարով: Գոնե այս ձեռագրում ես գիտակցաբար ինձ չեմ արդարացրել:
Ավելացնեմ, որ ձեռագիրը քեզ եմ թողնում, քանզի դու բոլորից լավ ես ինձ ճանաչում: Աշխատիր այս ձեռագրի միջի իմ տխմարության վրա գոնե մի փոքր ծիծաղել:

1927 թ. հունիսի 20
Ակուտագավա Րյունոսկեից՝ Կումե Մասաոյին [1] Читать далее

Պետեր Հանդքե։ Նոբելյան բանախոսություն

handkepeterԽաղա խաղը: Մի եղիր գլխավոր հերոս: Փնտրիր մարտահրավերներ: Բայց մի նպատակադրվիր կոնկրետ արդյունքի: Խուսափի՛ր հետին մտքերից: Ոչինչ մի թաքցրու: Եղիր մեղմ և ուժեղ: Ունեցիր մասնակցություն, բայց արհամարհիր հաղթանակը: Մի պրպտիր, մի ստուգիր, բայց զգոն մնա՝ նշաններին հետամուտ: Եղիր բաց աշխարհի առաջ: Բարձրացրու աչքերդ, հրավիրիր ուրիշներին այնտեղ նայելու, համոզվիր, որ կա բավարար խորություն ու գտիր քեզ նրանցից յուրաքանչյուրի արտացոլքում: Վճիռ կայացրու, երբ ոգեշնչված ես: Թույլ տուր քեզ ձախողելու: Բայց ամենից առաջ քեզ ժամանակ տուր՝ անցնելու զարտուղիներով: Մի անտեսիր ծառն ու ջուրը: Կանգնիր այնտեղ, որտեղ ուզում ես և թույլ տուր արևին ջերմացնելու քեզ: Читать далее

Օմար Խայամ։ Գովք գինու և վայելքի

Դրախտում ասում են, փերի-հուրն անուշ է,
Կասեմ՝ դրախտից խաղողի ջուրն անուշ է,
Առ այս կանխիկն, ապառիկից ձեռ քաշիր,
Հեռվից է, որ թմբուկի ձենն անուշ է:

****

Տիեզերքն համայն մտովի տեսա ու շոշափեցի,
Մարդկային հոգու ճախրանքներն
ամեն ես ճանաչեցի,
Եվ, այնուհանդերձ, հայտարարում եմ
առանց կասկածի.
Այլ երանություն չգիտե՛մ՝ գինու վայելքից բացի: Читать далее

Նվիրվում է Շվեյցարիային: Էռնեստ Հեմինգուեյ

Hemingway-1957Միստր Ուիլլերի զվարճությունները Մոնտրեում

Կայարանի բուֆետում տաք էր ու լուսավոր։ Ջանադրաբար մաքրված փայտե սեղանները փայլում էին․ դրանց վրա թղթե տոպրակներով աղի գալեթներ էին դրված։ Աթոռները քանդականախշ էին, ժամանակի ընթացքից՝ մաշափայլ, բայց և այնպես՝ հարմար նստատեղով։ Պատից կախված էր փայտե փորագրանախշ մի ժամացույց, իսկ սենյակի խորքում բուֆետի դիմհարն էր։ Դրսում ձյուն էր գալիս։ Ժամացույցի տակի սեղանի մոտ երկու բեռնակիր մաճառ էին խմում։ Երրորդ բեռնակիրը մտավ ներս ու ասաց, որ Սեն-Մորիսից ժամանող արևելասիմպլոնյան ճեպընթացը մեկ ժամ կուշանա։ Միստր Ուիլլերի սեղանիկին մոտեցավ մատուցողուհին։
— Ճեպընթացը մեկ ժամ ուշանում է, սը՛ր,— ասաց նա։— Միգուցե սո՞ւրճ խմեիք։
— Իսկ չե՞ք կարծում, որ հետո չեմ քնի։
— Ներեցեք, ի՞նչ,— հարցրեց աղջիկը։
— Բերե՛ք սուրճը,— ասաց միստր Ուիլլերը։
— Խնդրե՛մ, սը՛ր։ Читать далее

Ցուրտ օրը։ Վիլյամ Սարոյան

saroyan

Սիրելի Մ…
Կուզեի իմանաք, որ այսօր շատ ցուրտ է Սան Ֆրանցիսկոյում, և ես սառչում եմ: Այնքան ցուրտ է սենյակս, որ ամեն անգամ պատմվածք սկսելիս, ցուրտն ինձ նեղում է, ու ես վեր պիտի կենամ լիցքային վարժություններ անելու: Ուստի, կարծում եմ, որ մի բան պիտի անել պատմվածք գրողներին տաք պահելու համար: Մեկ-մեկ շատ ցուրտ ժամանակ էլ եմ գրում, բայց մեկ-մեկ էլ՝ ոչ: Շատ լավ եղանակին էլ է նույնը: Չեմ սիրում, երբ օրս առանց պատմվածք է անցնում, և ահա թե ինչու եմ գրում նամակս՝ իմացած եղեք, որ սաստիկ բարկացած եմ եղանակի վրա: Չկարծեք, թե նստած եմ մի սքանչելի ու տաք սենյակում, ինչպես ասում են՝ արևոտ Կալիֆոռնիայում, ու բաներ եմ հորինում ցրտի մասին: Շատ ցուրտ մի սենյակում եմ, արևի նշույլ իսկ չկա ոչ մի տեղ, միակ բանը, որից կարող եմ խոսել, ցուրտն է, քանի որ այսօր ցրտից բացի ոչինչ չկա: Սառչում եմ, ատամներս իրար են գալիս: Կուզեի իմանալ, թե դեմոկրատական կուսակցությունը երբևիցե ինչ է արել մրսող գրողների համար: Մնացած բոլորը ջերմություն ստանում են: Մենք ենք, որ կախյալ պիտի լինենք արևից, իսկ ձմռանն արևն անկախ է: Սա է դրությունս: Ուզում եմ գրել և ի վիճակի չեմ՝ ցրտի պատճառով: Անցյալ տարի, ձմռան մի օր արևը դուրս նայեց, շողերն իմ սենյակը լցվեցին ու ընկան սեղանիս, տաքացնելով սեղանս ու սենյակս, տաքացնելով ինձ: Մի թեթև լիցքային վարժություն արեցի ու սկսեցի պատմվածք գրել: Բայց օրը՝ ձմռան օր, մինչ առաջին պարբերությունը կգրեի, արևն ամպերի տակ մտավ, և ցուրտ սենյակում նստած պատմվածք պիտի գրեի: Այնքան լավ պատմվածք էր, որ թեպետ գիտեի՝ երբեք չի տպվելու, շարունակել է պետք, և ի արդյունք՝ ավարտելիս սառույց կտրեցի: Դեմքս կապտել էր, ձեռք ու ոտք շարժել չէի կարողանում. շատ էի սառել ու փայտացել: Սենյակս լցվել էր մի տուփ «Չեսթերֆիլդի» ծխով, բայց ծուխն էլ էր սառած: Ծխի ամպ էր կանգնած սենյակիս մեջ, բայց, մեկ է, ցուրտ էր: Մի անգամ, գրելիս մտքովս անցավ տաշտի պես բան գտնել ու մեջը կրակ անել: Մտքինս իմ գրքերից մի կես դյուժին վառելն էր, որ տաքանամ ու կարողանամ գրել: Մի հին տաշտ գտա, ներս բերեցի, բայց երբ սկսեցի վառելու գիրք փնտրել, ոչինչ չկարողացա գտնել: Բոլորը հին ու թանկ գրքեր էին: Մոտավորապես հինգ հարյուր գիրք ունեմ, մեծ մասին մի քանի սենթ եմ տվել, բայց երբ նայեցի վառելիք գրքերի վերնագրերին, ոչինչ չկարողացա առանձնացնել: Գերմաներեն մի խոշոր ու ծանր գիրք կար՝ մարդակազմության մասին, լավ կրակ կբռներ, բայց երբ բացեցի ու այդ գեղեցիկ լեզվով մի տող կարդացի՝ «Hüftgelenkbeugemuskeln des Oberschenkels, von denen
der eine breitere» և այլն, ձեռքս չգնաց: Մեծ բան էր պահանջվում ինձնից: Լեզուն չէի հասկանում, ամբողջ գրքից մի բառ չգիտեի, բայց մի տեսակ շատ պերճախոս գիրք էր՝ վառելու համար: Երկու թե երեք տարի առաջ հինգ սենթ էի տվել, վեց ֆունտ կկշռեր, այնպես որ, տեսնում եք, նույնիսկ որպես վառելիք լավ բան էի առել, ու ես
ընդունակ պիտի լինեի պատռել էջերն ու կրակ անել: Այնինչ, ձեռքս չգնաց: Ավելի քան հազար էջանոց գիրք էր, նախատեսել էի էջ առ էջ վառել ու տեսնել յուրաքանչյուր էջի կրակը, բայց հենց պատկերացրեցի այդ ամբողջ տպագրությունը՝ կրակի ճարակ դարձած, և այդ ճշգրիտ լեզուն՝ իմ գրադարանից չքացած, ձեռքս չգնաց, ու մինչև հիմա այդ գիրքն ունեմ: Երբ հոգնում եմ խոշոր գրողներ կարդալուց, այդ գրքին եմ դիմում ու կարդում մի լեզվով, որը չեմ հասկանում՝ «Während der Kindheit ist sie von birnförmiger Gestalt und liegt vorzugsweise in der Bauchhöhle»: Ուղղակի սրբապղծություն է այդպիսի լեզվի հազար էջը վառելու մասին մտածելը: Դեռ չասած, որ չեմ հիշատակել սքանչելի
նկարազարդումները: Հետո սկսեցի ավելի էժանագին ընթերցելիք փնտրել: Դուք էլ գիտեք, որ աշխարհը լիքն է նման գրքերով: Տասից ինը էժանագին, անարժեք, անկենդան բաներ են: էհ, կարծում եմ, որ իմ գրադարանում առնվազն կես դյուժին այդ գրքերից կան, որոնք կարող էի վառել, տաքանալ ու պատմվածքս գրել: Այնպես որ վեց գիրք ընտրեցի, որոնք իրար հետ նույնքան էին կշռում, ինչքան գերմաներեն մարդակազմության գիրքը: Առաջինը «Թոմ Բրաունը Օքսֆորդում: Դպրոցական տարիների շարունակություն»-ն էր: Երկու մասը՝ մի գրքով: Առաջին մասը 378 էջ էր, երկրորդը՝ 430, այս ամենից մի թեթև կրակ կլիներ ու բավական ժամանակ կվառեր, բայց չէի կարդացել ու ինձ թվում էր, թե իրավունք չունեմ չկարդացած բանը վառել: Պետք է որ էժանագին արձակ լիներ, հենց վառելու արժանի, բայց ձեռքս չգնաց: Կարդացի. «Զանգակատունը երերում ու թնդում էր, երբ համաղողանջը՝ մերթ ուրախ, մերթ չարախինդ կամ լալահառաչ, դուրս էր հորդում նեղլիկ պատուհաններից դեպի հարավ-արևմտյան քամու գիրկը, որ պար էր բռնել էնգելբեռնի եկեղեցու հնամենի, մոխրագույն գմբեթի շուրջը»: Է, հոյակապ արջակ չէ, բայց մյուս կողմից այնքան էլ վատ չէ: Այնպես որ գիրքը դրեցի տեղը: Հաջորդը «Ինես: Պատմություն Ալամոյի» գիրքն էր՝ նվիրված Տեքսանի հայրենասերներին:
Հեղինակը ուրիշ գրքեր էլ ուներ, որոնցից մեկը կոչվում էր «Բելահ», մյուսը՝ «Սենտ Էլմո»: Միակ բանը, որ գիտեի այդ կին գրողի ու նրա գրքերի մասին, այն էր, որ օրերից մի օր ինչ-որ օրիորդի խիստ հանդիպմանել էին «Սենտ Էլմոն» դասարան բերելու համար: ասել էին, թե այդ տեսակ գիրքը կարող է խաթարել ջահել աղջկա բարոյականությունը: Բացեցի ու կարդացի. «Ես մեռնում եմ: Ու զգալով, որ քիչ է մնացել ապրելու, առանց երկնչելու խոսում եմ ազատ ու անկեղծ: Ոմանք կկարծեն, թե ելնում եմ իմ սեռի բարեպատշաճության եզրերից, սակայն տվյալ հանգամանքներում զգում եմ, որ՝ ոչ: Երկար ժամանակ եմ քեզ սիրել, և գիտակցումը, որ դա փոխադարձ էր, խորունկ ու անպատմելի ուրախության աղբյուր է եղել ինձ համար»: Եվ այլն:
Սա այնքան վատ գրվածք էր, որ արդեն լավն էր: Ու ես որոշեցի առաջին իսկ հարմար առիթով լրիվ կարդալ: Երիտասարդ գրողը շատ բան ունի սովորելու մեր ամենաողորմելի գրողներից: Խիստ կործանարար բան է վատ գրքեր վառելը, համարյա ավելի կործանարար, քան լավ գրքեր վառելը:
Հաջորդ Թ. Ս. Արթուրի «Տասը գիշեր դատական ատյանում և թե ինչ տեսա այնտեղ» գիրքն էր: Էհ, նույնիսկ սա շատ լավ գիրք էր՝ կրակ տալու համար: Մյուս երեքի հեղինակներն էին Հոլլ Քեյնը, Բրանդըր Մեթյուզը և Էպտոն Սինքլերը: Միայն միստր Սինքլերի գիրքն էի կարդացել, ու թեպետ չէի հավանել որպես գրվածք, վառել չէի կարող, քանի որ տպագրությունն էր շատ հոյակապ, կազմն էր շատ լավը:
Տպագրական առումով դա իմ լավագույն գրքերից էր:
Ինչևիցե, ոչ մի գրքի և ոչ մի էջը չվառեցի, ցրտից սառչելով շարունակեցի գրել: Ժամանակ առ ժամանակ լուցկի էի վառում, ինքս ինձ հիշեցնելու համար, թե ինչ տեսք ունի բոցը, ջերմության պատկերացումը չկորցնելու համար: Հերթական սիգարետը վառելուց էր դա լինում, և փոխանակ փչելու, թողնում էի, որ լուցկին մատներս վառի: Հիմա ասեմ՝ եթե դու նվազագույն հարգանք ունես գիրք ասած բանի նկատմամբ ու գիտես, թե ինչ նշանակություն ունեն գրքերը կյանքում, եթե հավատ ունես թղթի ու տպագրության նկատմամբ, ապա չես կարող որևէ գրքի որևէ էջը վառել: Նույնիսկ, եթե սառչում ես: Նույնիսկ, եթե ինքդ ես փորձում մի բան գրել: Չես կարող: Մեծ բան է պահանջվում դրա համար:
Այսօր իմ սենյակում նույն ցուրտն է, ինչ այն օրը, երբ ուզում էի գիրք վառել: Ցրտի մեջ նստած, ծխում եմ, աշխատելով թղթին հանձնել այս ցուրտը, որպեսզի, երբ Սան Ֆրանցիսկոյում նորից տաք օրեր գան, չմոռանամ, թե ինչպես էր ցուրտ օրերին:
Մի փոքր նվագարկիչ ունեմ, և երբ տաքանալու համար ուզում եմ վարժություններ անել, միացնում եմ: Բայց երբ շատ է ցուրտ, նվագարկիչը չի աշխատում: Ինչ-որ բան է խափանվում ներսում, քսուքն է սառչում կամ անվակները չեն պտտվում, և ստիպված՝ ձեռքերս ծալում ու թափահարում եմ առանց նվագի: Ջազի նվագակցությամբ վարժություններ անելուց հաճելի բան չկա, բայց երբ շատ է ցուրտ, նվագարկիչը չի աշխատում ու վիճակս դառնում է անտանելի: Առավոտյան ժամը ութից այստեղ եմ, հիմա հինգից քառորդ է պակաս, ու վիճակս արդեն անտանելի է: Ատելով ատում եմ, երբ օրն անցնում է առանց մի բան անելու, առանց մի բան ասելու. ամբողջ օրն ահա այստեղ եմ՝ գրքերիս հետ, որոնք չեմ կարդացել, փորձում եմ սկսել ու գործս առաջ չի գնում: Ժամանակի մեծ մասը սենյակը չափչփելու վրա կորավ (ցանկացած ուղղությամբ երկու քայլ հետո պատի ես դեմ առնում), մեկ էլ՝ ձեռքերս ծալելու և թափահարելու: Հիմնականում դա էր արածս: Մի քանի անգամ փորձեցի նվագարկիչը, որ տեսնեմ, թե չի՞ բարձրացել արդյոք ջերմաստիճանը, բայց ջերմաստիճանը չէր բարձրացել,
և նվագարկիչը լուռ էր:
Մտածեցի, որ հարկավոր է ձեզ պատմել այս մասին: Մի մեծ բան չէ: Թերևս հիմարություն է ցրտից մեծ բան սարքելը, բայց միաժամանակ այսօրվա ցուրտը փաստ է, տվյալ պահին՝ մեծ բան, ու դա՛ եմ ասում: Ինձ զարմացնողն ու հիացնողն այն է, որ գրամեքենաս այսօր ոչ մի անգամ չխափանվեց: Ծննդյան տոներից առաջ, երբ մեզ մոտ սաստիկ ցրտեր էին, անընդհատ խափանվում էր: Այն ժամանակ ոչինչ չկարողացա անել: Ուրիշ տեսակի յուղ էի գործածել՝ դրանից էր: Բայց ցրտի մասին գրելուս ընթացքում գրամեքենան իր գործը գերազանց է անում և դա զարմացնում ու հիացնում է ինձ: Հաճելի է, որ չնայած ցրտին, այս մեքենան կարող է վերարտադրել իմ օգտագործած լեզուն: Դա ինձ քաջալերում է, որ ինչ էլ լինի, մեքենայից, չհեռանամ: Ինքս ինձ ասում եմ՝ եթե գրամեքենան աշխատում է, ուրեմն դու էլ պիտի աշխատես նրա հետ միասին: Դա՛ է մնում. եթե ցրտի պատճառով խելքը գլխին պատմվածք գրել չես կարող, ուրիշ բան գրիր: Մի որևէ բան: Մեկնումեկին երկար նամակ գրիր: Պատմիր, թե ինչպես ես մրսում: Մինչև նամակը տեղ հասնի, արևը նորից կերևա, նորից կտաքանաս: Բայց նամակը կմնա՝ ցուրտը հիշեցնելով: Եթե
այնքան ցուրտ է, որ չես կարող թեկուզ շարքային, օրվա արձակ ստեղծել, ոչի՛նչ, գրողը տանի, ինչ ուզում ես, ասա, միայն թե ճշմարիտ լինի: Ասա, թե ինչպես են սառչում ոտքերիդ մատները, ասա թե ինչպես էիր ուզում գիրք վառել՝ տաքանալու համար, բայց ձեռքդ չգնաց, նվագարկիչից խոսիր: Պատմիր ցուրտ օրվա մանր-մունր,
անկարևոր բաներից, երբ միտքդ քարացել էր, ձեռք ու ոտքդ սառել: Պատմիր, թե ինչ էիր ուզում գրել, բայց չկարողացար: Ահա թե ինչ էի ասում ինքս ինձ: Սուրճ խմելուց հետո այսօր առավոտյան այստեղ եկա կարևոր մի պատմվածք գրելու համար: Սուրճն ինձ տաքացրել էր ու չէի պատկերացնում, թե ինչքան ցուրտ է: Թուղթ վերցրեցի և սկսեցի մտմտալ, թե ինչ եմ մտադիր ասել այդ կարևոր պատմվածքում, որն արդեն չի գրվի, քանի որ եթե կորցնում եմ մի բան, կորցնում եմ ընդմիշտ, ինչպես այդ պատմվածքը, որ ընդմիշտ կորած է ինձ համար, ցրտի պատճառով: Ցուրտը մարմինս է մտել, համրացրել է ինձ ու ստիպում է վեր թռչել աթոռի վրայից ու վարժություններ անել: Է ինչ, կարող եմ հենց դա ձեզ պատմել:
Կարող եմ պատմել, թե իրենից ինչ էր ներկայացնելու այդ պատմվածքը՝ որքան հիշում եմ, բայց որը չգրեցի ու կորսված է այլևս: Դա որոշ պատկերացում կտա ձեզ, թե ինչպես եմ գրում:
Հայտնեմ ձեզ, թե ինքս ինձ ինչ էի ասում այսօր առավոտյան, երբ մտմտում էի այդ պատմվածքը:
Պատկերացրու Ամերիկան՝ ինքս ինձ ասում էի առավոտյան : Ամբողջությամբ: Քաղաքները, բոլոր շինությունները, բոլոր մարդկանց, նրանց գալն ու գնալը, երեխաների գալը, նրանց գնալը, մարդկանց գալն ու գնալը և մահը, և կյանքը, շարժումն ու խոսակցությունը, մեքենաների աղմուկը, ճառասանները, մտածիր Ամերիկայի ցավի մասին, նաև՝ սարսափի, ներքին խորը կարոտի մասին՝ կենդանի ամեն ինչի մեջ Ամերիկայում: Հիշիր վիթխարի մեքենաներն ու անիվների պտույտը, ծուխ ու կրակը, հանքահորերն ու այնտեղ աշխատողներին, ժխորը, իրարանցումը: Հիշիր լրագրերն ու կինոթատրոնները և այն ամենն, ինչ այս կյանքի մասնիկն է կազմում: Թող քո նպատակը լինի՝ նկատի ունենալ վիթխարի մի երկիր:
Հետո դիմիր որոշակի, առանձին մի բանի: Դիմիր միակ մի մարդու և նրա հոգին թափանցիր: Սիրելով, ջանալով հասկանալ նրա գոյության հրաշքը, ցույց տալով նրա գոյի խորհուրդը, բացահայտիր այն պարզ փաստի հրաշքը, որ նա կա, ապրում է, ու հենց դա էլ պատմիր մեծ արձակով, պարզ ցույց տուր, որ նա ծնունդն է ժամանակի, մեքենաների, ծուխ ու կրակի, լրագրերի և աղմուկի: Հետևիր նրան դեպի իր գաղտնիքն ու խոսիր դրա մասին նրբորեն, նկատել տալով, որ դա մարդա մարդու գաղտնիք է: Մի ստիր: Բաներ մի մոգոնիր՝ որևէ մեկին սիրաշահելու համար: Պատմվածքիդ մեջ ոչ մեկին սպանելու հարկ չկա, ուղղակի ասա, թե ինչն է ամբողջ պատմության, բոլոր ժամանակների մեծագույնն երևույթը՝ սովորական գոյության պարզ ու համեստ ճշմարտությունը: Ավելի մեծ թեմա չկա: Կարիք չկա, որ մեկնումեկը բռնություն գործի՝ քո արվեստի մեջ քեզ օգնելու համար: Բռնությունը կա՝ հիշեցրու, իհարկե, երբ հիշեցնելու ժամանակն է: Պատերազմը հիշեցրու: Բոլոր այլանդակությունները, բոլոր կորուստները հիշեցրու: Նույնիսկ դա՝ սիրելով արա:
Սակայն շեշտիր պարզ գոյության սքանչելի ճշմարտությունը: Դա է գլխավոր թեման:
Քեզ պետք չէ ծանր լարումներ ստեղծել: Մարդը, ում մասին գրում ես, հերոսական կամ հրեշավոր բաներ անելու կարիք չունի՝ գրածդ մեծ արձակ դարձնելու համար:
Թող անի այն, ինչ արել է միշտ, օրը օրի վրա, շարունակելով ապրելը: Թող քայլի ու խոսի ու մտածի ու քնի ու երազներ տեսնի ու արթնանա ու նորից քայլի ու նորից խոսի ու շարժվի ու ապրի: Այդքանը բավական է: Գրելու ուրիշ բան չկա: Կյանքում դու երբեք պատմվածք չես տեսել: Կյանքի դեպքերը երբեք պատմվածքի ձև կամ պոեմի ձև կամ ուրիշ որևէ ձև չեն ընդունում: Սեփական գիտակցությունդ միակ ձևն է, որ պետք է քեզ, միայն արթուն միտքդ է քեզ պետք: Խոսիր այդ մարդու մասին, ճանաչիր նրա գոյը: Խոսիր մարդու մասին:
Է, սա խղճուկ պատկերացում է, թե ինչ պիտի լիներ պատմվածքը: Երբ ինքս ինձ ասում էի, թե ինչ ու ինչպես գրեմ, սուրճն ինձ տաքացնում էր, բայց հիմա սառչում եմ և այսքանից ավելի չեմ կարող գլխումս եղածին մոտ գնալ: Սքանչելի մի բան պիտի լիներ, բայց հիմա լոկ աղոտ հիշողություն է մնացել այդ պատմվածքից: Առնվազն, կարող եմ հիշողությունն արտահայտել բառերով: Վաղը մի ուրիշ պատմվածք եմ գրելու: Պատկերը դիտելու եմ ուրիշ տեսանկյունով: Ստույգ չգիտեմ, բայց կարող եմ աքլորանալ ու ծաղրի ենթարկել այս երկիրն ու իր կյանքը: Հնարավոր է: Կարող եմ անել: Նախկինում արել եմ, և երբեմն, երբ քաղաքական կուսակցություններից ու քաղաքական գործարքներից ցնդում եմ, նստում ու ծաղրում եմ մեր այս մեծ երկիրը:
Ես ցածրանում եմ ու մարդուն ներկայացնում որպես նեխած, անարժեք, անմաքուր մի բան: Դա չէ մարդը, բայց ես ձևացնում եմ, որ դա է: Մի ուրիշ, նվազ որսալի բան է, բայց ծաղրելու համար ավելի հարմար է ձևացնել, թե հենց դա է մարդը: Իմ գործը ճշմարտությանը հասնելն է, սակայն երբ սկսում ես ծաղրել, գրողի ծոցն ես ուղարկում ճշմարտությունը: Ոչ ոք չի ասում ճշմարտությունը: Ինչի՞ համար ես ասեմ: Բոլորը հաճելի ստեր են ասում, դուրեկան պատմվածքներ ու վեպեր գրում, ինչի՞ համար ես անհանգստանամ՝ ճշմարտության ցավն ի՞նձ են տվել: Ճշմարտություն չկա: Եղածը քերականություն է, կետադրություն ու նման բաներ:
Բայց իմ գիտցած իմն է: Կարող եմ ցնդել այս կամ այն բանից ու ծիծաղի տալ, բայց իմ գիտցածն իմն է: Եվ այդ ամեն ինչը լավագույն դեպքում բավական տխուր է ու սրտաշարժ:
Ամբողջ օրս անցավ այս սենյակում, սառչելով, ուզում էի բոլոր ապրողներիս մասին մի հիմնավոր ու մաքուր բան ասել, բայց այնքան ցուրտ էր, որ ոչինչ չստացվեց: Արածս միայն ձեռքերս թափահարելը, ծխելն ու ինձ նողկալի զգալն եղավ: Առավոտ վաղ, երբ սուրճն ինձ տաքացրել էր, այդ մեծ պատմվածքը գլխիս մեջ էր՝ պատրաստ դառնալու տպագիր նիշեր, բայց կորավ գնաց:
Միակ բանը, որ կարող եմ հիմա ասել, այն է, որ Սան Ֆրանցիսկոյում սաստիկ ցուրտ է ու ես սառչում եմ: